ANSELMUS, DE HEILIGE Elfde-eeuwse auteur van de lijkenhuismeditatie De corpore post animae discessum, horroris et foetoris pleno: ‘Leer anderen te bedenken in wat voor stinkende en lugubere toestand mijn lichaam na de dood wordt overgeleverd aan de verrotting en wordt prijsgegeven als voer voor de wormen. De ogen zullen in een angstaanjagende duisternis neerliggen. De oren zullen openstaan om alras door maden te worden gevuld. De tanden zullen op beklagenswaardige wijze op elkaar worden geklemd. De neusgaten zullen wegrotten. De lippen zullen stijf staan van afzichtelijk vuil. De tong zal vastraken in een niet-aflatende etterstroom. Van de keel en de buik zal de eerste worden dichtgeknepen en de laatste worden verzadigd met wormen. Maar waarom zou ik al die dingen eigenlijk stuk voor stuk opnoemen?’
BELIAR (‘Waardeloos’) Heette vroeger Satan, volgens het Evangelie volgens Bartholomeüs. Uit de afgrond gehaald door Jezus, die ermee de kermissen afreisde. Meet zestienhonderd bij veertig meter, bezit vleugels van acht meter, ligt aan een gloeiende ketting en wordt door zeshonderdzestig engelen bewaakt. Legde een bewogen bekentenis af toen Bartholomeus een voet in zijn nek zette.
BYBLOS Syrische kuststad, importhaven van papyrus. De bijbel had zonder Byblos geen bijbel geheten.
DOORNENKROON VAN CHRISTUS Vragen naar het materiaal waaruit de doornenkroon werd gevlochten, levert een hele excursie door de stekelfamilie op. De huidige kamerplant die christusdoorn heet is het vast niet, want dat is een wolfsmelkachtige, en die komen van Madagaskar. De winterharde Gleditsia triacanthos, een stekelboom die wel vijftien meter kan worden, lijkt te zwaar en te groot, evenals de Zizyphus spina-christi, een vuilboom die men overal langs de Palestijnse wegen aantrof en die uiteindelijk in 1594 via de beroemde Leidse hortulanus Clusius (die ook vergeefs probeerde de aardappel in Nederland te introduceren) in onze tuinen terechtkwam.
HANDEN, GEVOUWEN Heidens gebruik. De uitdrukking ‘met gevouwen handen’ komt slechts voor in Spreuken, als kenmerk van de luiaard. Als gebedshouding hebben de nieuwtestamentieken de gevouwen handen van de Indogermanen afgekeken.
JEZUS, DE LENGTE VAN In de vierde-eeuwse Codex Laurentianus mat Jezus drie Florentijnse ellen (1 meter 75), in de Middeleeuwen was hij een stuk kleiner: het drievoud van de Palestijnse lengtemaat (1 meter 66).
LEX TALIONIS (‘Wet der wedervergelding’) Moeilijk woord voor ‘oog om oog, tand om tand’ (Oude Testament). Heel wat anders dan een klap op de wang krijgen en onmiddellijk zeggen dat men op één wang niet kan staan (Nieuwe Testament).
LIGATUUR Magische handeling ter onderdrukking van lustgevoelens, ook al in voorchristelijke tijden. Bij een ligatuur hebben beide partners een afschuw voor elkaars lichaam. Oorsprong onbekend. Wel komt de ligatuur voor in het bijbelboek Richteren. Vaste gast op huwelijksplechtigheden was vroeger de toverdokter, voor wie alle feestgangers sidderden: zou hij de ligatuur opheffen, of er juist een plaatsen? Desondanks waren er middelen die een eventuele ligatuur teniet konden doen. Men kon bijvoorbeeld driemaal door de – ongewijde, van tevoren dus – trouwring plassen, zout in de jaszak doen, de slaapkamerdeur met wolfsvet insmeren (volgens de oudere Plinius) of een tand van een overledene verbranden en de rook inademen. Er is veel bedacht om de ligatuur te ontkrachten.
MENS Volgens de twaalfde-eeuwse Heilige Bernardus van Clairvaux ontstaan uit vloeibaar vocht: ‘Het vlees is niet anders dan vleesgeworden schuim. Eenmaal een armzalig, rottend kadaver, zal het voer zijn voor de vormen. Als gij aandachtig beziet wat er door mond, neusgaten en andere lichaamsopeningen naar buiten komt, dan weet ge: een armzaliger mesthoop hebt ge nooit gezien. Gemaakt uit waardeloze materie en gehuld in een armzalig kleed, werd gij in de moederschoot gevoerd met menstruatiebloed en het vlies van de nageboorte was uw onderkleed.’
Paus Innocentius III is het met dit mensbeeld eens: ‘De mens is een klein gedrocht, gevormd uit hoogst smerig zaad, voer voor onsterfelijke wormen die nooit ophouden met knagen en vreten, een zak vol verrotting, altijd stinkend en weerzinwekkend vuil.’
NIHIL OBSTAT (‘Geen bezwaar’) Zuinige uitdrukking in verband met de religieuze beteugeling van de vrijheid van drukpers die eigenlijk betekent ‘het moet maar’. Enthousiasme klonk zo: ‘Imprimatur’ (‘het mag gedrukt worden’).
ONTVANGENIS, ONBEVLEKTE In 1425 verscheen Defensorium Immaculatae Virginitatis van de dominicaan Franciscus de Retza, waarin mooie regels als: ‘Als een papegaai van natuur Ave kan zeggen, waarom zou een zuivere maagd na Gabriëls Ave dan niet kunnen baren?’ Of: ‘Als de slak door de dauw bevrucht wordt, als de zon de eieren van de struisvogel vermag uit te broeden, als de fenix zich in het vuur kan verjongen, als de eenhoorn zich voor een maagd buigt, waarom zou een maagd dan niet kunnen baren?’
PANDERA Volgens de joodse traditie rond 100 een Romeinse soldaat die buitenechtelijk met Maria verkeerde en Jezus verwekte.
SIXTUS IV Paus van 1471-1484. Had een kardinale voorgeschiedenis. Defloreerde al zijn zusters, en kreeg met de oudste daarvan twee erg eigenaardige kinderen. Reorganiseerde de inquisitierechtspraak in Castilië en stond de patriarch van Constantinopel, de kardinaal van Trier en zijn eigen broer toe sodomie te bedrijven, mits in de maanden juni, juli en augustus.
TAXIL, LEO Negentiende-eeuwse vrijmetselaar en scheurmaker. Franse querulant, die van mening was dat geloof en verstand elkaar bijten. Schreef La bible amusante, waarin met adembenemend uithoudingsvermogen alle feiten en cijfers uit de bijbel met elkaar worden vergeleken. Tegen deze nuchterheid blijken Mozes, Jeremia, Salomo, de verzamelde evangelisten en alle andere bijbelmedewerkers niet bestand: veel klopt met weinig. Taxis was in plaats van mysticus een geboren mystificator. Kreeg audiëntie bij de toenmalige paus door een bekering voor te wenden. Terug uit Rome kreeg hij de lachers op zijn hand door uitvoerig te berichten over de bochten en kronkels waarmee hij de Heilige Vader om de tuin had geleid.
VUURWERKPLANT (Dictambus albus) Een van de theobotanische raadselen uit de bijbel is het spontaan oplaaien van een braambos, door gnostieken verklaard uit de vermeende, bijbelse zonnesymboliek (‘Het schijnt dat de ondergaande ploert van koper een heel landschap in brand kan zetten’.) De hortulanus van de Amsterdamse Vrije Universiteit heeft een passender verklaring: ‘Het braambos was helemaal geen braambos.’ Hij wijst erop dat de indruk van brand op afstand onjuist is; Mozes neemt de situatie in Exodus 3:3 immers van nabij op. Eerder doelt de tekst hier op de vuurwerkplant. Deze maximaal tot één meter hoogte opschietende plant bevat zoveel etherische oliën dat hij bij open vuur plotseling als een fakkel kan ontbranden.
uit: De hele santenkraam : nieuw christelijk lexicon - Atte Jongstra
____
