Een stilzwijgende kennis van de muzikale grammatica

Niet alle klanken zijn muziek. Er zijn geluiden, uitroepen, gesproken woorden en murmelingen die, ofschoon zij zich ook in muziek kunnen voordoen, op zichzelf geen muziek zijn. Wanneer wordt klank muziek? Vaste toonhoogte is niet de doorslaggevende factor: er zijn klanken met een vaste toonhoogte die geen muziek zijn (sirenes, klokgelui, toontalen), en er is muziek waarin klanken met vaste toonhoogten geen rol spelen, zoals Afrikaanse trommelmuziek. Evenmin is ritme de doorslaggevende factor, als men het ritme de regelmaat van een klankpatroon bedoelt: dit is een kenmerk van elke gewone machine. Harmonie is al evenmin doorslaggevend: wanneer ik mijn computer aanzet, stoot het apparaat een A mineur akkoord uit, met een septime en een none, hetgeen even weinig met muziek te maken heeft als al het andere dat zich verder in mijn studeerkamer afspeelt.
Dit vraagstuk kan het best benaderd worden door een andere vraag te stellen: wat is het om een klank als muziek te horen? Klanken die als muziek worden gehoord, worden in een bijzondere relatie tot elkaar gehoord. Zij verschijnen in een muzikaal “krachtenveld”. De transformatie is te vergelijken met wat er zich voordoet wanneer wij een klank als een woord horen. Het woord “bang” bestaat uit een klank. Deze klank zou zich in de natuur kunnen voordoen en toch niet het karakter van een woord hebben. Wat de klank tot het woord maakt dat het is, is de grammatica van een taal. Het is deze grammatica die de klank mobiliseert en transformeert in een woord met een specifieke rol: “bang” verwijst in het Engels naar een klank of een handeling, in het Nederlands naar een emotie. Wanneer ik deze klank als een woord hoor, hoor ik het “krachtenveld” dat de grammatica biedt.
Precies op deze wijze is het horen van een klank als muziek niet simpelweg het horen van een klank, maar ook het ordenen van deze klank in een bepaald soort relatie tot andere daadwerkelijke of potentiële klanken. Een klank die op deze wijze is geordend, wordt een “toon”.
Wanneer wij tonen horen, horen wij hun muzikale implicaties op een wijze die vergelijkbaar is met de wijze waarop wij in een taal de grammaticale implicaties van woorden horen. Uiteraard kennen wij waarschijnlijk niet de theorie van muzikale ordening, en kunnen wij niet in woorden zeggen wat precies de noten van een kwartet van Haydn in onze oren zo juist en logisch doet klinken. Wij bezitten slechts een stilzwijgende kennis van de muzikale grammatica (als dat het goede woord is), net zoals wij een stilzwijgende kennis hebben van de grammatica van onze moedertaal. Onze kennis van de beginselen van muzikale ordening komt niet in theorieën maar in daden van herkenning tot uitdrukking.
In muziek worden tonen in hun geheel eigen domein gehoord. Zij vermengen zich niet met de klanken van de omringende wereld, al kunnen zij er wel door worden overstemd. Muziek bestaat in haar eigen wereld, en wordt vrijgemaakt van de wereld der objecten. Ook horen wij tonen in muziek niet als behorend tot de oorzakelijke orde. De C die wij horen is veeleer een respons op de B die eraan voorafging en roept op haar beurt de E aan die erop volgt.

Muziek [fragment]

uit: Filosofisch denken : een handleiding voor nieuwsgierige mensen - Roger Scruton