Een nieuwe tekst, geschapen door de lezer

Wat Augustinus hier (in Petrarca’s fantasie) voorstelt, is een nieuwe manier van lezen: het boek wordt niet gebruikt als geheugensteuntje voor de gedachten, en er wordt ook niet op vertrouwd zoals men op het gezag van een wijsgeer zou vertrouwen, maar er wordt een idee, een zinswending, een beeld aan ontleend, en die worden verbonden met andere die zijn ontnomen aan een verre tekst die in het geheugen ligt opgeslagen, en het geheel wordt onderling verbonden door eigen overdenkingen – hetgeen in feite een nieuwe tekst oplevert, geschapen door de lezer. In de introductie van Beroemde mannen merkt Petrarca op dat dat boek bedoeld is om de lezer te dienen als ‘een soort kunstmatige herinnering’ aan ‘verspreide’ en ‘zeldzame’ teksten, en dat hij deze niet alleen verzameld heeft, maar ook, en dat was belangrijker, voorzien heeft van ordening en methode. Voor zijn lezers in de veertiende eeuw was dit een verbijsterende bewering van Petrarca, want het gezag van een tekst berustte in de tekst zelf, en de taak van de lezer was die van een waarnemer van buitenaf; enkele eeuwen later zou de persoonlijke, herscheppende, interpreterende, vergelijkende leesmethode van Petrarca algemeen de gewoonte worden onder de geleerden in heel Europa. Petrarca heeft deze methode bedacht in het licht van wat hij ‘goddelijke waarheid’ noemt: een gevoel dat de lezer moet bezitten, waarmee hij gezegend moet zijn, namelijk dat hij een keuze kan maken en zich al interpreterend een weg kan banen door de verleidingen van de pagina heen. Zelfs de bedoelingen van de auteur, voor zover die verondersteld worden, zijn van niet veel waarde als het gaat om de beoordeling van een tekst. Zo’n beoordeling, zo stelt Petrarca, moet tot stand komen door de eigen herinneringen aan andere gelezen boeken, waarin de herinnering overvloeit die de auteur op de pagina vastlegt. Bij dit dynamische proces van geven en nemen, van uiteenhalen en aan elkaar passen, mag de lezer de ethische grenzen van de waarheid niet overschrijden – en die bestaan uit alles wat het geweten (wij zouden zeggen: het gezond verstand) van de lezer dicteert.

Het boek der herinnering [fragment]
uit: Een geschiedenis van het lezen - Alberto Manguel


____