Geen van hen staat op slechts één been

Meer in het algemeen zou men kunnen stellen dat ieder humanisme een gezond midden probeert te vinden tussen diverse tegengestelden: tussen filosofisch idealisme en materialisme; tussen rationalisme en empirisme; tussen subjectivisme en objectivisme; tussen metafysisch dualisme en naturalistisch monisme; tussen irrationalisme en sciëntisme; tussen het geestelijk leven en het werelds leven; tussen individualisme en communitarisme; tussen authenticiteit en sociale betrokkenheid; tussen een pessimistisch mensbeeld waarin de mens beschouwd wordt als besmet door de erfzonde en een naïef optimistisch beeld waarin de mens gezien wordt als van nature goed. Het humanisme staat met één been in de werkelijkheid, genietend van vriendschap en het goede leven en het belang benadrukkend van sociale plichten en praktisch verstand. Met het andere been staat het in de spirituele wereld waar het gaat om morele waarden en de ideeën van schoonheid en perfectie. De aristotelische humanist leunt op het eerste been, terwijl de platoonse humanist meer naar het tweede neigt, maar geen van hen staat op slechts één been: beide zoeken naar een balans. In het beroemde schilderij van Rafaël richt Plato zijn vinger naar boven, naar de wereld der ideeën, terwijl Aristoteles naar het aardse wijst. Tussen hen in kunnen we ons Socrates voorstellen: de vader van het humanistische denken die het gebruik van zijn intellectuele vermogens combineerde met het genot van eten en drinken met vrienden en wiens filosofie meer praktisch dan abstract was. Volgens de beroemde formulering van Cicero was Socrates de eerste die de filosofie uit de hemel naar de steden en in de huizen van de mensen bracht, hen dwingend om vragen te stellen over het leven en over goed en kwaad. Cicero is zelf ook een voorbeeld van een humanist die filosofische reflectie combineerde met een actief politiek leven. Ook de seculiere joodse cultuur in de Donaumonarchie en het christelijke humanisme van Erasmus vormen schitterende voorbeelden van een humanisme waarin contemplatieve en sociaal-maatschappelijke waarden een vruchtbare balans vonden. Dit alles kan misschien ook anders en eenvoudiger geformuleerd worden: het humanisme is in hoge mate een zaak van het gezonde verstand. Het is immers het gezonde verstand dat voorschrift om extreme posities zoveel mogelijk te vermijden en een redelijk midden te zoeken, een midden dat aansluit bij algemeen menselijke intuïties en ervaringen

uit: Humanisme en het avondland : de Europese humanistische traditie - Jeroen Vanheste


____