De droom van een conflictloos bestaan

Centale planning leidt tot een enorme machtsconcentratie (…). Een zo arbitraire bestuursvorm zal altijd verzet oproepen. De waarden van het regime zullen zeker niet samenvallen met die van de gehele bevolking, of zelfs maar met die van de meerderheid. De meeste mensen zullen loyaal blijven aan allerlei zaken, zoals religie, nationaliteit of familie, die door het regime als verouderd worden beschouwd. Andere zullen hechten aan bezigheden die geen bijdragen leveren aan de maatschappelijke heropbouw, zoals bijvoorbeeld het beoefenen van esthetische contemplatie of de romantische liefde. Of ze nu actief weerstand bieden aan het nieuwe regime of gewoon hun eigen gang gaan, zoals dokter Zhivago in de roman van Boris Pasternak, er zullen altijd grote aantallen mensen zijn die het door het regime uitgedragen visioen van het goede leven niet kunnen delen. Hoewel elke utopie beweert de beste manier van leven voor de hele mensheid te vertegenwoordigen, is ze nooit meer dan één ideaal tussen vele andere. Een maatschappij zonder persoonlijk eigendom of geld mag dan voor sommige mensen idyllisch lijken, voor andere lijkt zoiets meer een beeld van de hel. Voor sommigen mag het glashelder zijn dat een wereld die wordt geregeerd op basis van altruïsme voor alle mensen het beste zou zijn, maar anderen zouden die onverdraaglijk suffig en goeiig vinden. Alle samenlevingen omvatten sterk uiteenlopende levensidealen. Als een utopisch visioen met dit feit des levens in botsing komt, kan dat alleen maar leiden tot onderdrukking of een nederlaag. Utopisme vormt niet de oorzaak van totalitarisme, want voor het ontstaan van een totalitair regime zijn nog vele andere factoren noodzakelijk, maar totalitarisme is wel een onontkoombaar gevolg van een situatie waarin de droom van een conflictloos bestaan op consequente wijze en met inzet van de staatsmacht wordt nagestreefd.

vertaald door Rogier van Kappel en Albert Witteveen

Verlichting en terreur in de twintigste eeuw [fragment]
uit: Zwarte mis : apocalyptische religie en moderne utopieën - John Gray


____