De juiste middelen voor de verkeerde doelen

In de ogen van de occidentalisten is de geest van het Westen een beknotte geest: goed in het vinden van de beste weg om een bepaald doel te bereiken, maar volslagen nutteloos bij het vinden van de júíste weg. Zijn bewering rationeel te zijn klopt ook maar half – en dan nog voor de kleinste helft. Als we met rationaliteit bedoelen een instrumentele rationaliteit – de beste middelen kiezen voor het bereiken van een doel – in tegenstelling tot waarderationaliteit – het kiezen van de juiste doelen – , dan heeft het Westen heel veel van het eerste en heel weinig van het tweede. De westerse mens, in deze opvatting, is een hyperactief druk baasje, dat altijd op zoek is naar de juiste middelen voor de verkeerde doelen.
Lijnrecht tegenover de westerse geest staat de Russische ziel, een mythische entiteit die in de loop van de negentiende eeuw door intellectuelen is geconstrueerd. De liefdesaffaire van de Russen met hun eigen ziel vormt een perfecte illustratie van het lage beeld dat de occidentalisten van de westerse geest hebben. Maar er is nog een andere reden om onze aandacht hierop te vestigen: negentiende-eeuwse Russische nativistische denkers, oftewel slavofielen, hebben een model verschaft voor nationalistisch of etnisch getinte spirituele aanvallen op het westerse rationalisme dat vervolgens door generaties intellectuelen uit andere landen, zoals India, China en de islamitische landen, is overgenomen. Hoewel de slavofielen nadrukkelijk op de unieke spirituele kwaliteiten van de Russische ziel wezen, hadden zij op hun beurt zelf ook een voorbeeld gehad: het Russische slavofilisme had zijn wortels in de Duitse Romantiek, zoals het Russische liberalisme zich liet inspireren door het Duitse liberale gedachtegoed.

vertaald door Ankie Klootwijk

uit: Occidentalisme : het Westen in de ogen van zijn vijanden - Ian Buruma en Avishai Margalit


____