Niets in de tafelmanieren is zonder meer vanzelfsprekend

Niets in de tafelmanieren is zonder meer vanzelfsprekend, zoiets als het product van een ‘natuurlijk’ gevoel van gêne. De lepel, de vork of het servet werd niet zomaar op een goede dag door iemand uitgevonden als een technisch werktuig met een gemakkelijk herkenbare functie en duidelijke gebruiksaanwijzingen. In de loop van eeuwen wordt in het directe maatschappelijke verkeer en het dagelijkse gebruik hun functie geleidelijk afgebakend, hun vorm gezocht en bestendigd. Elke gewoonte in het veranderende ritueel, hoe klein ook, raakt maar uiterst langzaam verbreid, zelfs gedragingen die ons heel elementair voorkomen of gewoonweg ‘verstandig’, zoals de gewoonte om vloeibare spijzen alleen met een lepel te eten. Elke beweging van de hand, bijvoorbeeld de manier waarop men mes, lepel of vork vasthoudt en beweegt, wordt slechts stapje voor stapje gestandaardiseerd. En ook het eigen sociale mechanisme van deze standaardisering wordt in grote lijnen zichtbaar als men de reeks voorbeelden in zijn geheel overziet: er is een min of meer beperkte hoofse kring waarbinnen de modellen vorm krijgen; aanvankelijk zijn deze alleen afgestemd op de behoeften van de eigen sociale situatie en de daarmee corresponderende psychische gesteldheid. Maar blijkbaar scheppen de structuur en de ontwikkeling van de Franse samenleving geleidelijk bij steeds bredere lagen van de bevolking een bereidheid en een verlangen om deze in de bovenlaag gevormde modellen over te nemen: ze raken, eveneens heel geleidelijk, over de gehele bevolking verbreid, maar zeker niet zonder daarbij enige aanpassingen te ondergaan. Het verbreid raken van modellen vanuit één sociale eenheid over andere is een van de belangrijkste deelbewegingen die zich in het civilisatieproces voordoen. Nu eens gebeurt dat vanuit het centrum van een samenleving naar haar periferie, bijvoorbeeld van het Parijse hof naar andere hoven, dan weer binnen dezelfde politiek-maatschappelijke eenheden van hoog naar laag en van laag naar hoog, zoals in Frankrijk of Saksen. De voorbeelden maken dit soort transportbewegingen slechts ten dele zichtbaar. Niet alleen de manier van eten, maar ook de manier van denken en spreken, kortom het gehele gedrag krijgt in Frankrijk op soortgelijke wijze gestalte, ook al komen er aanzienlijke verschillen voor in tempo en structuur van de ontwikkelingscurven op allerlei deelgebieden. De totstandkoming van een bepaald ritueel in de loop van de maatschappelijke en psychische ontwikkeling kan niet worden geïsoleerd uit de totaliteit van het veranderende gedrag, hoewel hier, in eerste aanzet, alleen dit spoor kon worden gevolgd.

vertaald door Willem Kranendonk, Han Israëls en anderen

Veranderingen in de eetgewoonten [fragment]
uit: Het civilisatieproces : sociogenetische en psychogenetische onderzoekingen - Norbert Elias


____