Omdat er nauwelijks fatsoenlijke banen waren

Op de dag na Elsters arrestatie voltrok zich een ander drama. De SD en Gestapo ontvoerden twee Britse geheimagenten die over de Nederlands-Duitse grens bij Venlo gelokt waren. De twee werden beschuldigd van het aanmoedigen van het verzet in Duitsland tegen Hitler. Het feit dat de bomaanslag in München en wat het Venlo-incident genoemd ging worden, zo vlak na elkaar plaatsvonden, was voor veel buitenstaanders uitermate vreemd. Heydrichs rol bij de eerste plannen voor de ontvoeringen werd na de oorlog beschreven door de sleutelfiguur en ster van die actie. Hij kreeg later de leiding over de contraspionage van de Gestapo in Duitsland en in de bezette gebieden. Zoals zoveel van zijn tijdgenoten was Walter Schellenberg toen de nazi’s aan de macht kwamen een jongeman van 22 jaar op zoek naar een baan. Hij had drie jaar aan de universiteit van Bonn gestudeerd, was van medicijnen op rechten overgestapt, maar had nauwelijks kwalificaties en geen geld. Zoals duizenden andere studenten in Duitsland moest hij op zijn slimheid vertrouwen, omdat er nauwelijks fatsoenlijke banen waren.
De ambitieuze Schellenberg richtte zijn vizier op de SD en wekte de interesse van Heydrich. Die aantrekkingskracht was begrijpelijk: beiden waren jongemannen bezig met hun carrière. Voor de operatie bij Venlo koos Heydrich Schellenberg en een ander SD-talent, Helmuth Knochen, die verantwoordelijk was voor de organisatie van spionagenetwerken in het buitenland. Heydrich zei hem dat hij zich moest uitgeven voor kapitein Schaemmel, een bestaande officier die elders gestationeerd werd. Hij verwierf het vertrouwen van twee Britse spionnen, kapitein S. Payne Best en majoor R.H. Stevens, die hij een aantal malen in Arnhem en Den Haag ontmoette. Hij had ze ervan overtuigd dat er in Duitsland een verzetsgroep van enige omvang bestond. Vermomd als Schaemmel smeekte Schellenberg om door Londen serieus genomen te worden. Hij zag in dat de zaak zich niet te lang kon voortslepen, want vanzelfsprekend zouden Payne Best en Stevens op een gegeven moment concrete voorstellen willen horen van de mensen die ‘Schaemmel’ beweerde te vertegenwoordigen.
Het tempo werd geforceerd door de komst van een vertrouwde figuur, want opnieuw was Alfred Naujocks klaar voor actie. Hij had een groep SD’ers bij elkaar voor een aanval op het café in Venlo waar ‘Schaemmel’ en de Britten hadden afgesproken. Payne Best en Stevens kwamen in het gezelschap van luitenant Coppins in een grote Buick bij het café aan en werden onthaald op een kogelregen uit een wagen van de SS, die vol zat met mensen van Naujocks. De Britse officieren werden door de Duitsers opgepikt en met grote snelheid over de grens gereden. Ze brachten de rest van de oorlog in gevangenschap door. Luitenant Coppins, die een officier van de Nederlandse generale staf met de naam Klop bleek te zijn, overleed in een ziekenhuis in Düsseldorf aan de schotwonden die hij in Venlo had opgelopen.
Er zijn nog veel onopgeloste vragen over het Venlo-incident. In zijn memoires beweerden Schellenberg dat de beslissing om Payne Best en Stevens te pakken, al enkele uren na de bomaanslag in München was genomen, maar later bleek dat Naujocks team al op 7 november klaarstond, dat is een dag voor de explosie. Het was bijna onweerstaanbaar om te concluderen dat beide gebeurtenissen uit dezelfde bron stamden. Op 27 november liet Himmler weten dat Georg Elser opgepakt was en dat Elser had samengewerkt met de twee Britse spionnen. Wat er ook van waar was, Hitler had zijn voorwendsel voor een aanval in het westen, met name op Nederland en België, gerechtvaardigd door het feit dat het neutrale Nederland op zijn grond verraders van het rijk had laten opereren. De Gestapo had de weg geplaveid voor de succesvol verlopen oorlog in het oosten en het voorwerk gedaan voor de komende aanval in het westen. Himmlers en Heydrichs mannen bleven bovendien onvermoeibaar en gestaag werken aan versterking van hun grip op Duitsland.

vertaald door Piet Hein Geurink

Heydrich neemt de macht over [fragment]
uit: De geschiedenis van de Gestapo 1933-1945 - Rupert Butler