Prins van Denemarken

Waar is dat tsjilpend uitbotten gebleven

2012-01-27T21:14:00.004+01:00

Die vogelonderneming was de laatste uitbarsting van vaders veelzijdigheid, het laatste schitterende tegenoffensief van de fantasie dat deze onverbeterlijke improvisator, deze zwaardvechter van de verbeelding, uitvoerde op de schansen en loopgraven van de dorre en lege winter. Pas nu begrijp ik de eenzame heldenmoed waarmee hij moederziel alleen de oorlog verklaarde aan de grenzeloze heerschappij van het element der verveling, dat onze stad verlamde. Van alle ondersteuning beroofd, zonder enige erkentelijkheid onzerzijds verdedigde deze hoogst merkwaardige man de verloren zaak der poëzie. Hij was een wondermolen, in wiens trechters de zemelen van de lege uren gestort werden om in het raderwerk op te bloeien in alle kleuren en geuren van de kruiden van het Oosten. Maar omdat we zo gewend waren aan de briljante trucs van deze metafysische goochelaar, waren we geneigd de waarde van zijn souvereine magie, die ons redde van de lethargie van de lege dagen en nachten, te onderschatten. Adela kreeg geen enkel verwijt te horen over haar onnadenkend en bot vandalisme. Integendeel, we voelden een soort laaghartige tevredenheid, een schaamteloze genoegdoening na de beteugeling van vaders buitensporigheden, waarvan we met volle teugen genoten hadden tot we verzadigd waren, om ons vervolgens trouweloos aan de verantwoordelijkheid ervoor te onttrekken. Misschien was in dit verraad ook een heimelijk buigen voor de zegevierende Adela, van wie wij om onduidelijke redenen dachten dat ze een of andere missie en mandaat van de hogere machten had. Door allen verraden trok vader zich zonder strijd terug uit de stellingen van zijn pas vergane glorie. Zonder de degens te kruisen gaf hij de vijand het domein van zijn vroegere grootsheid in handen. Als een vrijwillige balling trok hij zich terug in de lege kamer achterin het voorhuis en verschanste daar in eenzaamheid.
We vergaten hem.
Opnieuw omringde ons aan alle kanten het treurig grijs van de stad, dat als schimmel op de ramen groeide: het donker korstmos van de dageraad en de parasitaire zwam van de avondschemer die uitgroeide tot het donzig bont van de lange winternacht. Het behang van de kamers, dat in de dagen van weleer weldadig en soepel was geweest en open voor de bonte vluchten van die gevleugelde heerschare, had zich weer in zichzelf opgesloten, was ondoordringbaar geworden en lalde in de monotonie van zijn verbitterde monologen.
De lampen waren zwart geworden en verdord als oude kaarden en distels. Somber en nors hingen ze daar nu, zachtjes rinkelend met hun glaskristalletjes wanneer iemand zich op de tast een weg zocht door het grijze halfduister van de kamer. Tevergeefs had Adela op alle armen van de lampen gekleurde kaarsen gezet, die slechts een ontoereikend surrogaat en bleek souvenir waren van de prachtige illuminaties die nog maar kort geleden die hangende tuinen deden bloeien. Ach! Waar is dat tsjilpend uitbotten gebleven, dat snel en prachtig rijpen van de vruchten in de boeketten van deze lampen, waaruit als uit exploderende tovertaarten gevleugelde wonderwezens opvlogen, die de lucht in magische kaartspelen uiteensloegen en deze in bont applaus verstrooiden, die schitterend als metaal razend snel achter elkaar naar beneden kwamen in schilfertjes azuur, pauwe- en papegaaiegroen en zo in de lucht lijnen en arabesken, de flitsende sporen van hun vluchten en wervelingen uittekenden en kleurige waaiers van fladderende vleugels openvouwden, die nog lang na het voorbijvliegen in de rijke en verblindende atmosfeer bleven hangen. Nog waren diep in de vergrijsde lucht de echo’s en mogelijkheden van de bonte kleurschitteringen verborgen, maar er was niemand, die met een fluit de vertroebelde luchtlagen probeerde te doordringen of deze met een boor trachtte te doorboren.

vertaald door Gerard Rasch

De vogels [fragment]
uit: De kaneelwinkels - Bruno Schulz

De Vaderlandse Vensterbank

2012-01-26T23:04:00.005+01:00

Terug naar dat eerste boekje, Rozegeur en maneschijn. ‘Helse kritieken’ luidde de ondertitel, en de flaptekst beriep zich op hun satirische gehalte, jegens kneuterigheid, zeemzoetigheid en braafheid, jegens heel Vlaanderen en in het bijzonder zijn literatuur. Hoe verbeeld je dat?
Niet dat de ingreep spectaculair vernieuwend mag worden genoemd, maar we kwamen uit op een beeld dat, vele jaren later, ook de cover zou sieren van Dimitri Verhulsts De helaasheid der dingen. Een Belgische vensterbank, met minstens één pot vrouwentongen.
Die ene pot planten was Gert echter niet genoeg. Ook iedere afdeling in het boek moest een illustratie krijgen – een postuurtje, een asbak, een vaas, een kleine buste die hij weliswaar de trekken meegaf van Lord Byron. (De eerste afdeling was een bewerking van de eerste Canto uit diens Don Juan.)
Gert trok er zelf met zijn fotoapparaat op uit om de Vaderlandse Vensterbank vast te leggen in dozijnen foto’s. Daaruit koos hij de meest buitenissige, maar weigerde ze in potlood na te tekenen, zoals ik nochtans had gehoopt. Nee, ook de techniek moest anders zijn, onverwacht, en liefst virtuoos. Hij wilde zichzelf al vernieuwen nog vóór hij was begonnen. Met kleefrasters maakte hij kleine stillevens, die hem vier keer meer tijd kostten dan wanneer hij ze gewoon had getekend. In een techniek die ik nog niet eerder had gezien, en nooit meer ergens denk te zullen zien – dat soort rasters is sinds de opkomst van de computer nagenoeg verdwenen.

[Dit is het boek waarvan sprake, AvdB]

Vent en vorm en vice versa - Tom Lanoye [fragment]
uit: Dooreman - Gert Dooreman

Wis en waarachtig, het woord leefde

2012-01-25T23:42:00.004+01:00

Hij nam de zin van de vorige dag weer op.
‘Marie was…’
Wat was Marie? Vreemd! ‘Marie’ – het woord op het papier – bewoog, richtte zich op, kreeg een lichaam, daarna twee vleugels, vloog op en drong dwars door zijn oog zijn hersenen binnen. Daar begon het dadelijk te vreten. Nee toch! Dat woorden zich ’s nachts aanstellen, dat wist hij. Maar overdag krijgen woorden geen vleugels, woorden zijn tekens, woorden worden geen vliegen die door een oog binnendringen en je hersenen komen aanvreten. Het bewijs: daar liep het woord, over zijn blad. Met zijn vingertop drukte hij het plat. Dood! Dat gaf een vlek.
Natuurlijk was hij niet bang! Eens kijken wat er gebeurt? Hij probeerde een ander woord:
‘Was.’
Wis en waarachtig, het woord leefde. Poten, een pantser, een zuigsnuit, je zou zeggen zo’n beest dat in hout boort. Het klom langs zijn penhouder omhoog en sprong dan dwars door zijn oog zijn hersenen binnen. Daar begon het dadelijk te vreten. Aha! Toch een beest! Het kroop trouwens over het papier:
‘Je bent er geweest, beest!’
Hij verpletterde het onder zijn nagel. Dat gaf een tweede vlek.
Eens kijken wat er gebeurt! In het wilde weg schreef hij:
‘Je gooit de drab niet in de gootsteen.’
Het krioelde! Het waren geen wormen, want ze zwaaiden met scharen en hadden ook poten zoals kreeften. Maar ze hadden een wormenlijf. Er was geen tijd te verliezen. Zijn vuist kwam neer:
‘Je bent er geweest, wormen!’
Wat een brij! Zijn blad zat helemaal onder de smurrie. Een heel aparte roman was hij daar aan het schrijven! Hij dacht:
‘Ik laat mijn werk aan Germaine zien.’

vertaald door Frans Denissen

Woorden [fragmenten]
uit: Waanzinnen - André Baillon

Man hat sich totgelacht

2012-01-24T23:17:00.002+01:00

Er waren afgrijselijke dingen voorgevallen sinds Hitler tien maanden daarvoor aan de macht was gekomen, maar het spectrum van gruwelen had zich nog lang niet volledig ontplooid. Op het platteland was de stemming er een van verbijsterde berusting. Van tijd tot tijd groeide ze uit tot fanatisme. Dikwijls, als er zich niemand binnen gehoorsafstand bevond, vond ze een uitlaatklep in pessimisme, wantrouwen en kwade voorgevoelens, en soms in schaamte en angst, maar uitsluitend onder vier ogen. De geruchten over het bestaan van concentratiekampen klonken nog steeds niet luider dan gemompel, maar ze wezen er wel op dat er zich talloze, onzegbare drama’s afspeelden.
In een van die verloren stadjes in het Rijnland, ik kan me niet herinneren welk, kreeg ik een vluchtige indruk hoe snel de machtswissel voor veel Duitsers in haar werk was gegaan. In een arbeiderscafé, laat in de avond, raakte ik bevriend met een aantal fabrieksarbeiders in overalls die net de late ploeg achter de rug hadden. Ze waren ongeveer mijn leeftijd en een van hen, een amusante clowneske figuur, zei: waarom pitte ik die nacht niet op het veldbed van zijn broer, bij hem thuis? Toen we de ladder naar de zolder hadden beklommen, bleek de kamer een relikwieënschrijn van hitleriana te zijn. De wanden waren bedekt met vlaggen, foto’s, affiches, leuzen en symbolen. Zijn SA-uniform hing keurig gestreken aan een knaapje. Met de geestdrift van de fetisjist hield hij verhalen bij elk van deze cultusvoorwerpen, het pronkstuk van zijn collectie voor het laatst bewarend. Het was een automatisch pistool, een Luger parabellum, geloof ik, nauwgezet geolied en in zeildoek verpakt, vergezeld van een stapel groene kartonnen doosjes die vol met kogels zaten. Hij demonteerde het pistool en zette het weer in elkaar, laadde het magazijn, zette het met een klap op zijn plaats, haalde het er weer uit, trok een riem met een kruiskoppel en een holster aan, rukte het pistool als een cowboy enkele malen uit de holster en stopte het er weer in terug, gooide het in de lucht en ving het op, liet het aan de trekkerbeugel rondwervelen en danste met één gesloten oog door de kamer, terwijl hij met luid tonggeklak richt- en schietbewegingen maakte… Toen ik zei dat het me wat benauwd leek met al die spullen aan de muur, lachte hij, ging hij op bed zitten en zei: ‘Mensch! Je had het vorig jaar moeten zien! Je had je rot gelachen. Toen hingen er allemaal rode vlaggen, sterren, hamers en sikkels, foto’s van Lenin en Stalin en Proletariërs aller landen, verenigt u! Toen sloeg ik iedereen die het Horst Wessel Lied zong, de hersens in! Het was toen het Rode Vaandel en de Internationale, voor en na! Ik was niet zomaar een Sozi, maar een Kommi, ein echter Bolschewik!’ Met gesloten vuist bracht hij de groet. ‘Je had me moeten zien! Straatgevechten! Wij sloegen de nazi’s verrot en zij sloegen ons verrot. We lachten ons gek – Man hat sich totgelacht. En toen, toen Hitler aan de macht kwam, begreep ik opeens dat het allemaal onzin en leugens waren. Ik besefte dat Adolf mijn man was. Zomaar opeens!’ Hij knipte met zijn vingers in de lucht. ‘En kijk me nu eens!’ En zijn oude vrienden? vroeg ik. ‘Die zijn ook overgestapt! – al die jongens in het café. Allemaal, stuk voor stuk. Ze zitten nu allemaal bij de SA.’ Waren er veel mensen die zoiets hadden gedaan? Veel? Zijn ogen gingen wijd open. ‘Miljoenen! Ik was stomverbaasd hoe makkelijk ze de andere kant kozen!’ Even schudde hij twijfelend zijn hoofd. Toen trok er een brede, onbezorgde glimlach over zijn gezicht terwijl hij de kogels als kralen van een rozenkrans tussen de vingers van zijn ene hand door in de palm van zijn andere liet rollen. ‘Sakra Haxen noch amal! We hebben nauwelijks meer Sozi’s of Kommi’s over om ervan langs te geven.’ Hij lachte opgetogen. Wat vonden zijn ouders er allemaal van? Ik had hen op weg naar boven gezien – een tamelijk aardig, slonzig stel dat bij de keukenkachel naar de radio had zitten luisteren. Hij trok zijn schouders op en keek gedeprimeerd. ‘Mensch! Die begrijpen nergens iets van! Mijn vader is ouderwets: denkt alleen maar aan de Kaiser en Bismarck en de oude Hindenburg – en die is nu ook dood – maar goed, hij heeft de Führer op de plaats geholpen waar hij nu zit. En mijn moeder, die weet niets van politiek. Het enige dat zij belangrijk vindt, is naar de kerk gaan. Ze is ook ouderwets.’

vertaald door Paul Syrier

Winterreise [fragment]
uit: Langs Rijn en Donau : te voet naar Constinopel, van Hoek van Holland naar Budapest - Patrick Leigh Fermor

Er bestaat een hele wereld buiten dit alles

2012-01-22T19:29:00.003+01:00

Zijn eerste woorden gingen verloren in het praten dat nog niet geheel was weggevallen, maar daarop brak zijn stem door: ‘…mijn zuster en Allan, de man die ze heeft gekozen om mee te trouwen, samen een gelukkig leven. Vanzelfsprekend wensen we dat, hoewel we niet veel meer kunnen doen dan het te wensen. Ik bedoel dat het aan hen zal liggen.’
Een begin van lachen kwam door, een verkeerd begin – ze verwachtten dat ze nu algauw op een grap of een toespeling zouden moeten reageren, maar Max scheen dat niet door te hebben en ging verder: ‘Ik ken Allan helemaal niet en hoewel ik denk dat ik mijn zuster ken, geloof ik dat ik van haar evenmin veel weet. We moeten het aan hen overlaten om er zelf iets van te maken. En – het allerbeste. Ze zijn jong, mijn zuster is mooi –’
Ditmaal klonk het rommelen van het gelach overtuigend. Max werd onverstaanbaar, hoewel ik vermoedde dat hij waarschijnlijk iets zei over dat ze mooi was in weerwil van de manier waarop ze zich voor vandaag had opgedoft. De gasten dachten dat het negeren van hun reactie een soort droge humor was en hun gelach welde in elke pauze of aarzeling waarderend op toen hij verder ging: ‘… tussen hen beiden. Maar het soort leven dat zij zullen leven, de manier waarop zij tussen anderen zullen leven – dat is weer iets anders en hier kan men wel iets over te zeggen hebben. Ik weet dat ik geacht word namens allen hier te spreken’ (er ontstond een gevoel gemompel van bijval) ‘– al deze mensen die Queen vanaf haar geboorte hebben gekend en die haar man hebben gekend, Allan – en die hier gekomen zijn met dat prettige gevoel dat ze krijgen als ze samen komen en op elkaars gezondheid drinken – op jullie gezondheid, Queen en Allan – maar ìk zou willen zeggen’ (aller ogen waren op hem gericht met die toegeeflijke, glimlachende aandacht die door goede manieren wordt voorgeschreven) ‘laat de wereld voor jullie niet beginnen en eindigen bij deze – hoeveel zijn ’t er? vierhonderd mensen die vandaag in deze Donnybrook Country and Sporting Club bijeen zijn. Deze goede vrienden van onze ouders en van Allans ouders, onze regionale voorzitter en de vroegere ministers van dit of dat (ik wil me niet vergissen in de portefeuilles) en alle anderen van wie ik de namen niet ken, maar me wel de gezichten herinner – die ons gemaakt hebben tot wat het is.’ (Er klonk langdurig applaus dat geleid werd door iemand met luidruchtige, harde handpalmen.) ‘Er bestaat een hele wereld buiten dit alles.’ (Opnieuw brak het applaus los.) ‘Uitgesloten. Buitengesloten. Dit wereldje insluitend… Blijf niet binnen, krijg geen verkalking zoals zij… ik heb ’t nu niet over wat sommigen al hebben, zij die hun trombose al hebben gehad, ik doel niet op aderen die door het rondhangen in gelegenheden als deze mooie club en door meer dan genoeg eten verkalkt zijn – ’ (Het geklap begon en kletterde uiteen als het abusievelijke applaus tussen twee onderdelen van een symfonie.) ‘Waar ik jullie vraag voor op te passen is – is morele sclerose. Morele sclerose. Verharding van het hart, bewustzijnsvernauwing, terwijl de dividenden intussen omhooggaan. Dat wat ze ’s winters gratis dekens in de kralen doet uitdelen, terwijl ze weigeren lonen uit te betalen waarvan de mensen kunnen leveren. Zelfgenoegzaamheid. Wij zijn nooit te jong om ons dit eigen te maken. Het heeft je gauw te pakken en het is meer verbreid dan bilharzia in de rivieren en verdomd veel moeilijker te genezen!’
Er ontstond een murmelend gegrinnik. De oom naast me fluisterde gespannen: ‘Hij heeft zijn vaders talent als redenaar geërfd.’
‘Het is honderd procent endemisch in plaatsen als deze. Donnybrook Country en Sporting Club en in alle buitenwijken waar jullie naar alle waarschijnlijkheid een keus uit zult maken om te gaan wonen. Maar wees er niet al te zeker van dat ’t er ook gezond leven is, in onze mooie, schone buitenwijken alleen voor blanken.’

vertaald door N. Funke-Bordewijk

uit: De bourgeoiswereld van vroeger - Nadine Gordimer

Na het late fiasco van fundamentele verwachtingen

2012-01-20T20:35:00.005+01:00

Haar terugkomst was altijd dramatisch en het wachten waard. In wezen echter, begreep hij dat dat ze probeerde hem een lesje te geven en hij (omdat het gehoorzamen aan lessen zo sterk in hem was) probeerde van haar iets te leren. Maar hoe moest hij deze les omschrijven? De omschrijving zou kunnen beginnen met zijn wilde innerlijke wanorde, of zelfs met het feit dat hij nu huiverde. En waarom? Omdat hij zich door de hele wereld liet neerdrukken. Bijvoorbeeld? Nou, bijvoorbeeld wat het betekent een man te zijn. In een stad. In een eeuw. In een overgangstijdperk. In een massa. Vervormd door wetenschap. Onder georganiseerd gezag. Onderworpen aan kolossale krachten. In een situatie die veroorzaakt werd door mechanisatie. Na het late fiasco van fundamentele verwachtingen. In een maatschappij die geen gemeenschap was en de persoonlijkheid devalueerde. Dank zij een zich vermenigvuldigende macht van de massa die het eigen ik wegcijferde. Die militair miljoenen uitgaf tegen vreemde vijanden, maar niet wilde betalen voor orde in eigen huis. Die verwildering en barbaarsheid toestond in zijn eigen grote steden en gelijktijdig de druk van menselijke miljoenen die hebben ontdekt wat eendrachtige krachten en gedachten kunnen uitrichten. Zoals megatonnen water organismen doen ontstaan op de bodem van de oceaan. Zoals eb en vloed stenen polijsten. Zoals winden rotsen uithollen. De mooie supermachinerie die een nieuw bestaan opent voor een ontelbaar mensdom. Zou je hen het bestaansrecht willen weigeren? Zou je hun willen vragen te gaan arbeiden en hongerig te worden terwijl jij genoot van verrukkelijke ouderwetse waarden? Jij – jijzelf bent een kind uit deze massa en een broer van alle anderen. Of anders een ondankbare, een dilettant, een idioot. Zo, Herzog, dacht Herzog, omdat je me om een voorbeeld vraagt, zo gaat dat nu. Daarbij komt nog een verwond hart, en ammoniak op de zenuwen uitgegoten. En wat is hierop Ramona’s antwoord? Ze zegt, zorg dat je weer gezond wordt. Mens sana in corpore sano. Lichamelijke spanning, hoe dan ook, moet seksueel worden gebroken. Wat ook de leeftijd, de historie, de konditie, de kennis, de kultuur en de ontwikkeling van een man was, een erektie had hij. Goede valuta, overal. Erkend door de Bank van Engeland. Waarom zouden deze herinneringen hem nu kwetsen? Sterke karakters, zei F. Nietzsche, konden vergeten wat zij niet konden bevatten. Natuurlijk zei hij ook dat het weer geabsorbeerde zaad de grote brandstof was van de kreativiteit. Wees dankbaar als syfilislijders kuisheid prediken.
O, een geestelijke verandering ondergaan, een nieuw inzicht - een werkelijk nieuw inzicht!

vertaald door Mischa de Vreede

uit: Herzog - Saul Bellow

Uit zijn verkeerde keelgat getrokken

2012-01-19T22:46:00.003+01:00

Mijn grootvader vertelde me dat er in het jaar zesenzestig een oorlog was uitgebroken – de oorlog tussen Oostenrijk en Pruisen – die onze keizer Frans Jozef de Eerste had verloren. Want in Berlijn heerste een andere mentaliteit dan in Wenen, waar de mensen liever in het koffiehuis zaten en een kaartje legden of gebak aten. “De Oostenrijkers,” zei mijn grootvader, “zijn geen echt volk, want ze spreken in veel talen en verstaan elkaar niet, en dat geldt ook voor de soldaten en officieren.”
Ik vroeg aan mijn grootvader waarom de Pruisen niet meteen heel Oostenrijk hadden bezet, bijvoorbeeld Wenen, Boedapest, Lemberg en Czernowitz.
“Omdat de Pruisen niet dom zijn,” zei mijn grootvader. “Wat moeten de Pruisen nou met zoveel joden?”
“Dan hebben de joden het rijk van keizer Frans Jozef gered?”
“Dat kun je wel zeggen,” zei mijn grootvader. “Alleen al hun bestaan heeft zijn rijk gered.”

“Heeft hij ons daarom het jaar daarop, in zevenenzestig, gelijke rechten gegeven?”
“Precies,” zei mijn grootvader.
“Maar je hebt me toch verteld dat hij dat heeft gedaan omdat overgrootmoeder die haring uit zijn verkeerde keelgat had getrokken?”
“Daarom ook,” zei mijn grootvader.
“De keizer had dus twee redenen?”
“Ja,” zei mijn grootvader. “Wij joden zijn een voorzichtig volk. Zeker is zeker en twee redenen zijn beter dan één.

vertaald door Elly Schippers

uit: De terugkeer van Jossel Wassermann - Edgar Hilsenrath

De vrucht die te vroeg is gerijpt door mijn voortvarende vertrouwelijke omgang

2012-01-18T23:35:00.000+01:00

Ja, keren we terug naar Vial. Ik zwerf vannacht rondom Vial, als een paard dat door een obstakel wordt gehinderd en met allerlei dwaze paardesprongen onnozel voor het hek blijft staan. Ik ben niet bang dat het me zal aangrijpen, maar ik ben bang dat het me zal vervelen. Ik ben bang voor de zucht naar dramatiek en de ernst die in jonge mensen huist – vooral in Hélène Clément. Wat was Vial gisteren lief! Hij is het nu al minder. Ik vergelijk zijn gedrag van gisteren met dat van vandaag. Ik kan er niets aan doen, maar ik hecht betekenis aan zijn trouw van goede buurman, zijn langdurig zwijgen, zijn geliefkoosde houding, het hoofd gebogen op de gekruiste armen. Ik interpreteer, ik hoor de toon van de vragen waarmee hij me overstelpt: ‘Is het waar dat… Wie heeft u op het idee gebracht voor een dergelijke figuur? Kende u iemand die zo was, toen u dat boek schreef? … Als ik onbescheiden ben, stuur me dan maar gerust de laan uit…’ En dan vanavond, als toppunt: ‘Heeft ze dat gewaagd… heeft ze dat gewaagd? …’ zei hij telkens. En met de mimiek van een jeune premier…
Dit is nu het resultaat – in een levensfase waarin ik alleen nog het puik van alle vreugden en het beste van het beste aanvaard, omdat ik verder niets meer vraag – dit is de vrucht die te vroeg is gerijpt door mijn voortvarende vertrouwelijke omgang – ‘Hé jongen, tracteer me op een dozijn oesters, hier staande aan de bar net als in Marseille… Vial, we staan morgen om zes uur op om rozen te gaan kopen in de Hallen, dienstbevel!’ – en door een naam die maakt dat alles anders klinkt…
En als ik voortaan minder vriendelijk zou zijn voor mezelf en een ander, tot het eind van het mooie Provençaalse seizoen, bezaaid met roodgloeiende geraniums, witte zomerjurkjes, gesprongen watermeloenen die hun vurig hart laten zien als opengebarsten planeten? Toch was er niets dat mijn gelukkige, teerblauwe, kristallen zomer bedreigde, mijn zomer met open ramen, klapperende deuren, mijn zomer met kransen jonge, jasmijnwitte knoflook…
De amoureuze genegenheid van Vial – het niet minder amoureuze verdriet van het meisje Clément: ik zit tussen die twee stromen in en ik kan er niets aan doen. Ik onderwerp hen aan een verhoor en ik voorzie hen van commentaar in tekens met inkt in een haastig handschrift geschreven.

vertaald door Evelien van Leeuwen

uit: Het eerste daglicht - Colette

The beginning of Central Asia

2012-01-17T17:40:00.003+01:00

Five miles beyond the police post the road forked left for the Afghan Frontier. It crossed a dry river bed with banks of gravel and went up past a large fortified building set on a low hill. After my pointless immersion I had become cold and my teeth were chattering. It seemed a good enough reason to stop the vehicle and have a look. Only some excuse such as this could halt our mad career, for whoever was driving seemed possessed of a demon who made it possible ever to stop. Locked in the cab we were prisoners. We could see the country we passed through but not feel it and the only smells, unless we put our heads out of the window (a hazardous business if we both did it at the same time), were the fumes of the exhaust and our foul pipes; vistas we would gladly have lingered over had we been alone were gone in an instant and for ever. If there is any way seeing less of a country than from a motor-car I have yet to experience it.
The building as a caravanserai, ruined and deserted, built of thin flat bricks. The walls were more than twenty feet high, decorated on the side were the gate was with blind, pointed arches. Each corner was defended by a smooth round tower with a crumbling lip.
Standing alone in the wilderness of scrub, it was an eerie place. The wind was strong and under the high gateway, flanked by embrasures, it whistled in the machicolations. Inside it was a warren of dark, echoing tunnels and galleries round a central court, open to the sky, with the same pointed arches as on the outer wall but here leading into small cells for the accommodation of more important travellers. In time of need this was a place that might shelter a thousand men and their animals.
The roof was grown thik with grass and wild peas, masking open chimney holes as dangerous as oubliettes. The view from the ramparts was desolate.
The air was full of dust and, as the sun set, everything was bathed in a blinding saffron light. There was not a house or a village anywhere, only a whitewashed tomb set on a hill and far up the river bed, picking their way across the grey shingle, a file of men and donkeys. Here for me, rightly or wrongly, was the beginning of Central Asia.

Chapter six : Airing in a closed carriage [fragment]
uit: A short walk in the Hindu Kush - Eric Newby

Wat voor wiskundige kromme levert dat op?

2012-01-16T21:48:00.003+01:00

Aantekeningen in het vliegtuig:

Het is de moeite waard eens een keer eersteklas te vliegen; naast mij een nog vrij jonge passagier die, zoals bij de champagne blijkt, in bommen handelt. / Een eerlijk mens is iemand die een beetje verlegen wordt wanneer iemand tegen hem zegt dat hij een eerlijk mens is. / In Harvard een Amerikaanse germaniste die een publikatie over Ingeborg Bachmann voorbereidt, over het werk en de persoon; ze is erg dankbaar voor mijn hulp: het geven van de adressen in Rome. / In Cincinnati de vraag hoe het is wanneer een schrijver met zijn vroegere werk geconfronteerd wordt. Ik weet niet wat ik daarop geantwoord heb – in plaats van te vertellen over de schilder die in aanwezigheid van zijn vrouw zei: ACH, DIE OUWE TROEP, ALLEMAAL ROTZOOI!, waarop zij later, als er een tentoonstelling, een retrospectieve, moet worden ingericht om een eind te maken aan zijn gepieker zegt: LAAT DIE OUWE TROEP TOCH! zonder te merken dat die kwalificatie alleen hém gepermitteerd is; zij heeft het werk niet gemaakt. / Wanneer je tegen Amerikanen zegt: I AM SOCIALIST, dan verlies je hun achting niet, integendeel, ze zijn ervan overtuigd dat je een soort ster bent die zich dat kan veroorloven. / Vanuit het vliegtuig: het is aannemelijk dat je op deze wijdse aarde, overdekt met zo vele nederzettingen en steden ergens gemist wordt. Dat veroorzaakt een lichte euforie. Sta je met dat inzicht midden in de een of andere stad, dan maakt dat je hondsbedroefd. / Hij is gekrenkt! dat is erger dan wanneer we zeggen: Hij is hondsgemeen. Dat laatste zeggen we zonder neerbuigendheid. / Gevoelens van schuld, zonder dat ik weet wat ik onder schuld versta. / Tweemaal, in Montreal en in Chicago, en plein public de vraag: Klopt het, meneer Frisch, dat u vrouwen haat? / Verhouding tussen leeftijd en onwetendheid: wat voor wiskundige kromme levert dat op? Ondanks de toename van kennis gaat de lijn met het ouder worden steeds steiler omhoog: de onwetendheid wordt oneindig. / Wie heeft er wel eens twee honden gezien die, wanneer ze elkaar ontmoeten, over een derde hond beginnen te praten omdat ze anders niet met elkaar kunnen beginnen? / Een sprookje van een visser die zijn net binnenhaalt en uit alle macht trekt en sleurt tot het aan land is, het net, en hij zit er zelf in, alleen hij. Hij verhongert. / Uw houding als katholiek ten opzichte van de waarheid. / Angst vanwege je geheugen: alsof je met krijt op glas probeert te schrijven en het glas neemt het slechts vaag op, je ziet alleen wat streepjes, en bewaart het onleesbaar. Ik herinner mij precies waar en tot wie ik dat gezegd heb. We liepen over een lange pier. Terwijl hij spreekt, begrijp ik alles. Aan het eind van de pier zijn we toen blijven staan. Zou hij doorgelopen zijn, van de pier af en over het grauwe water, dan was ik hem gevolgd en zou ik pas nu verdrinken; ik weet niet meer hoe hij het verklaard heeft. / Impotent (voor het eerst) op mijn vijfendertigste –

vertaald door Hans W. Bakx

uit: Montauk : een vertelling - Max Frisch

Star-rise by electricity, the most romantic flight of civilisation

2012-01-12T20:33:00.003+01:00

When gas first spread along a city, mapping it forth about evenfall for the eye of observant birds, a new age had begun for sociality and corporate pleasure-seeking, and begun with proper circumstance, becoming its own birthright. The work of Prometheus had advanced by another stride. Mankind and its supper parties were no longer at the mercy of a few miles of sea-fog; sundown no longer emptied the promenade; and the day was lengthened out to every man's fancy. The city-folk had stars of their own; biddable, domesticated stars.
It is true that these were not so steady, nor yet so clear, as their originals; nor indeed was their lustre so elegant as that of the best wax candles. But then the gas stars, being nearer at hand, were more practically efficacious than Jupiter himself. It is true, again, that they did not unfold their rays with the appropriate spontaneity of the planets, coming out along the firmament one after another, as the need arises. But the lamplighters took to their heels every evening, and ran with a good heart. It was pretty to see man thus emulating the punctuality of heaven's orbs; and though perfection was not absolutely reached, and now and then an individual may have been knocked on the head by the ladder of the flying functionary, yet people commended his zeal in a proverb, and taught their children to say, "God bless the lamplighter!" And since his passage was a piece of the day's programme, the children were well pleased to repeat the benediction, not, of course, in so many words, which would have been improper, but in some chaste circumlocution, suitable for infant lips.
God bless him, indeed! For the term of his twilight diligence is near at hand; and for not much longer shall we watch him speeding up the street and, at measured intervals, knocking another luminous hole into the dusk. The Greeks would have made a noble myth of such an one; how he distributed starlight, and, as soon as the need was over, re- collected it; and the little bull's-eye, which was his instrument, and held enough fire to kindle a whole parish, would have been fitly commemorated in the legend. Now, like all heroic tasks, his labours draw towards apotheosis, and in the light of victory himself shall disappear. For another advance has been effected. Our tame stars are to come out in future, not one by one, but all in a body and at once. A sedate electrician somewhere in a back office touches a spring - and behold! from one end to another of the city, from east to west, from the Alexandra to the Crystal Palace, there is light! Fiat Lux, says the sedate electrician. What a spectacle, on some clear, dark nightfall, from the edge of Hampstead Hill, when in a moment, in the twinkling of an eye, the design of the monstrous city flashes into vision - a glittering hieroglyph many square miles in extent; and when, to borrow and debase an image, all the evening street-lamps burst together into song! Such is the spectacle of the future, preluded the other day by the experiment in Pall Mall. Star-rise by electricity, the most romantic flight of civilisation; the compensatory benefit for an innumerable array of factories and bankers' clerks. To the artistic spirit exercised about Thirlmere, here is a crumb of consolation; consolatory, at least, to such of them as look out upon the world through seeing eyes, and contentedly accept beauty where it comes.
But the conservative, while lauding progress, is ever timid of innovation; his is the hand upheld to counsel pause; his is the signal advising slow advance. The word electricity now sounds the note of danger. In Paris, at the mouth of the Passage des Princes, in the place before the Opera portico, and in the Rue Drouot at the Figaro office, a new sort of urban star now shines out nightly, horrible, unearthly, obnoxious to the human eye; a lamp for a nightmare! Such a light as this should shine only on murders and public crime, or along the corridors of lunatic asylums, a horror to heighten horror. To look at it only once is to fall in love with gas, which gives a warm domestic radiance fit to eat by. Mankind, you would have thought, might have remained content with what Prometheus stole for them and not gone fishing the profound heaven with kites to catch and domesticate the wildfire of the storm. Yet here we have the levin brand at our doors, and it is proposed that we should henceforward take our walks abroad in the glare of permanent lightning. A man need not be very superstitious if he scruple to follow his pleasures by the light of the Terror that Flieth, nor very epicurean if he prefer to see the face of beauty more becomingly displayed. That ugly blinding glare may not improperly advertise the home of slanderous Figaro, which is a backshop to the infernal regions; but where soft joys prevail, where people are convoked to pleasure and the philosopher looks on smiling and silent, where love and laughter and deifying wine abound, there, at least, let the old mild lustre shine upon the ways of man.

A plea for gas lamps - Robert Louis Stevenson [fragment]
uit: 1900 : a fin-de-siècle reader - Mike Jay en Michael Neve (samenst.)

Aan de lopende band pleeg ik plagiaat en dus ben ik

2012-01-11T12:53:00.003+01:00

Aan de lopende band pleeg ik plagiaat en dus ben ik.
Zoals de betere Vlaamse modeontwerper, mijn inspiratie ligt opgehoopt
op Berlijnse rommelmarkten.

Aan mijn voormalige leraren pleeg ik met overgave verraad en dus ben ik.
Ze leidden me op, rechts en flamingant,
maar het komitee van hun taal zet mij aan tot erg weinig actie.

En roofbouw pleeg ik. Op dit lichaam van mij.
Het rimpelt, zet uit, verhardt en zwakt af tegelijk.

Het verbijstert, de snelheid waarmee godsdiensten verdwijnen.
Waar kan dat eindigen in dit grote hoofd?
Het is kwaadaardig en de dertig voorbij.

Van het vlees ben ik de tijd.

(zonder titel)
uit: Vaderland : gedichten - Max Temmerman

Scholarship and criticism will act together to shed ‘too much light’ on a work of art

2012-01-09T23:18:00.004+01:00

Here is a learned, literate, thoughtful book about T.S. Eliot that ought to bring his poetry closer [T.S. Eliot : a study in character and style by Ronald Bush]. Then why does it make you feel, long before you have finished reading it, that Eliot’s poetry is drifting further away? Eugenio Montale once said that there is a danger that scholarship and criticism will act together to shed ‘too much light’ on a work of art. Only the captious would accuse Ronald Bush of having shed too much light there, but it will be a forbearing reader who does not sometimes conclude, while puzzling his way through this densely argued monograph, that any poetry which includes such a complexity of exegesis might just possibly have something wrong with it.
Mr Bush himself voices doubts about the consistency of Eliot’s achievement after The Waste Land, but modestly refrains from adducing, as supplementary evidence, the fact that he feld compelled to write a book-length commentary which might have been a mere article if Eliot had gone on succeeding – or, at any rate, had not failed in a way that requires so much help from explicators in order to be made intellible. Mr Bush does not blame Eliot for needing him. Professor Denis Donoghue, we remember, betrayed no such hesitation in the case of Yeats, saying that what was wrong with Yeats was that he needed so much learned attention from the likes of Professor Donoghue. It is possible, however, that Professor Donoghue picked up this notion from the late Dr F.R. Leavis, who thought that the total number of ‘fully achieved’ poems written by Yeats was two, and that everything else was vitiated by its crying need for illumination from an outside source. Leaving aside its infernal arrogance, the palpable falseness of this idea did not stop it from becoming a talking point in its turn, a contribution to the exponentially expanding literature on Yeats, as opposed to the relatively contracting literature of Yeats.

Necessary inhibitions [fragment]
uit: Snakecharmers in Texas : essays 1980-87 - Clive James

Daar heb je de strekking!

2012-01-08T21:45:00.003+01:00

Tussen de veel bekendere Russische romanschrijvers Dostojewski en Tolstoj, de huilebalk en de hystericus, is Toergenjew een toonbeeld van voorname en altijd innemende stijl. Maar ik ben vast beïnvloed door de appreciatie van Van het Reve.
Het rare is dat in ieder stuk over Toergenjew Van het Reve begint met te zeggen dat er een standaardopvatting over Toergenjew is en dat hij een andere heeft. Maar voor mij als Nederlandse lezer anno 1988 is Van het Reves opvatting de standaardopvatting!
Het is duidelijk waarom Van het Reve van Toergenjew houdt. Zowel politiek als literair nemen ze bijna dezelfde standpunten in. In de politiek is Toegenjew conservatief tegenover de rebellen en rebels tegenover de conservatieven. Hij schrijft beleefd aan de tsaar, maar verraadt zijn vrienden niet. Hij subsidieert een opstandig blad, maar schrijft Alexander Herzen dat die blind is voor de feiten. Zijn boeken hebben ongetwijfeld invloed gehad op de Russische bevolking – zover die lezen kon – maar een politieke rol wilde hij niet spelen. Net als bij Multatuli denk je soms: ‘Toe man, doe wat, neem een risico,’ maar net als bij Multatuli ben je blij dat hij het niet deed. Had hij het gedaan dan was de Russische revolutie misschien een paar maanden eerder geweest, en wie heeft daar wat aan?
In literair opzicht zijn Toergenjews opvattingen ook als voor Karel geschreven. Lees wat hij op 18 april 1862 uit Parijs schrijft: ‘Strekking! En wat voor strekking zit er dan in Vaders en zonen als ik vragen mag? Heb ik Bazarov willen verketteren of hem in de hoogte willen steken? Dat weet ik zelf niet, want ik weet niet of ik van hem houd of hem haat! Daar heb je de strekking!’

Domheid, dwaasheid of stommiteit? [fragment]
uit: Vrijdag? : dit moet cultuur zijn! - Piet Grijs

Nom de ponte cadit qui cum sapientia vadit

2012-01-06T22:18:00.003+01:00

Op zonnige dagen in het jaar 1862 kon men een verrassend en bijna alarmerend lenig-behendige tachtigjarige ‘als een gorilla in zijn tienerjaren’ zoals Norman Douglas het zo treffend uitdrukt, in de hoogste takken van een eikelboom in het park op het landgoed van Walton Hall zien klimmen om het gedrag te observeren van de een of andere schuwe vogel.
Aan de voet van de boom kakelde en snerpte mevrouw Bennet, het romploze stuk pluimvee, en vermaakte zich opperbest terwijl dr Hobson, de vriend van jonkheer Waterton, angstig de takken in de gaten hield. In de grot die achter het meer was uitgehouwen, heerste niets dan vrolijkheid en onschuldige pret, en een zacht briesje voerde flarden gelach met zich mee, want de bewoners van het plaatselijke krankzinnigengesticht hielden er op uitnodiging van de jonkheer een etentje gevolgd door een avond met zang en dans.
De door zorgen geteisterde dr Hobson schonk echter geen aandacht aan deze geluiden van sociale feestelijkheid en bleef handenwringend omhoog staan turen tot zijn bejaarde vriend uit de takken zou komen vallen. De grote natuurkenner en Zuidamerikaanse zwerver was dat echter niet van plan en klom rustig verder omhoog.
Waterton zelf vond deze gymnastische toeren doodnormaal, want zoals de eerwaarde J. Wood schrijft in de biografie die aan Wanderings in South America voorafgaat, had hij ‘er geen benul van iets buitengewoons te doen wanneer hij zijn bezoek vroeg hem te vergezellen naar de top van een hoge boom om een haviksnest te bekijken, of wanneer hij zijn stallen zodanig bouwde dat de paarden met elkaar konden converseren, en zijn kennels zo ontwierp dat zijn jachthonden goed konden zien wat er allemaal op het landgoed omging’.
Hobsons ervaringen met de behendigheid van Waterton waren op zijn zachtst gezegd alarmerend. ‘Zijn opmerkelijke soepelheid en lenigheid heb ik hem in zijn eenentachtigste levensjaar vaak op wonderlijke wijze zien demonstreren als hij zich in allerlei bochten wrong. Toen hij zevenentachtig was, heb ik hem eens zijn achterhoofd zien krabben met de grote teen van zijn rechtervoet.’ En: ‘Hij was nergens bang voor. Ik heb de jonkheer toen hij al over de zeventig was vaak met van angst bonzend hart en zeer tegen mijn wil in op één been over een rotswand zien hinkelen boven het hoogste terras van de grot, terwijl zijn andere been boven de afgrond bungelde; zo hinkelde hij razendsnel heen en op zijn andere been razendsnel weer terug. Als ik hem tot voorzichtigheid maande, placht hij te zeggen: “Nom de ponte cadit qui cum sapientia vadit” – “Wie met overleg loopt, valt niet van de brug.”’
Misschien omdat haar moeder deze gymnastische toeren van de jonkheer had gadegeslagen, werd er op het landgoed een eend uitgebroed wier kop achterstevoren zat: haar snavel wees naar haar elegante staartveren ‘en bevond zich er zelfs recht boven’, zodat ze wanneer er voer op de grond werd gestrooid een soort salto moest maken om het te kunnen pakken. Deze curieuze vogel bezat geen zwemvliezen, maar door haar intelligentie te gebruiken zwom ze net zo goed als de andere eenden uit het nest, misschien nog wel beter. Ze had een warm plaatsje veroverd in het hart van de jonkheer, die haar buitengewoon bewonderde.
Deze gewoonten en voorkeur in aanmerking genomen, kan men niet goed begrijpen waarom Waterton niet inging op een verzoek van meneer Blondin zijn talenten als koorddanser te mogen tonen op een touw over het meer bij Walton Hall.
De streken van Waterton waren even onvoorspelbaar als talrijk. Hobson schrijft: ‘Om de frivole speelsheid van mijn tachtigjarige vriend te laten zien, zal ik een van de eigenaardigste streken verhalen waarmee Waterton me onverhoeds overviel. In de noordoostelijke hoek van de eerste toegangshal tot het huis stond een tafel waarop men de hoeden, overjassen, handschoenen en dergelijke van het arriverende bezoek kwijt kon. Over de tafel lag een groot kleed dat tot op de grond hing. Toen de jonkheer me eens over de brug voor het huis zag komen aanrijden, is hij stiekem op handen en voeten als een hond onder de tafel gekropen, om daar te wachten tot ik mijn overjas op de tafel zou leggen. Terwijl ik daar nietsvermoedend mee bezig was, begon hij vanuit zijn schuilhoek onder het kleed gemeen te grommen en nam mijn benen op zo’n hondse wijze te pakken, dat ik niet beter wist of de een of andere dolgeworden viervoeter viel mijn onderdanen aan.’

vertaald door Christien Jonkheer

Charles Waterton : de Zuidamerikaanse zwerver [fragment]
uit: Vreemde portretten : een levendig panopticum van prettig gestoorde Engelsen - Edith Sitwell

Vergezichten in bochten van wegen

2012-01-04T20:45:00.003+01:00

Er zijn van die glanzende dagen waarop de dingen gebeuren, waarop een geheimzinnige macht de gebeurtenissen, die anders over vele weken verspreid behoren te zijn zodat ze niet opvallen, te zamen drijft, alsof die macht met een glimlach wil zeggen: ‘Kijk nu eens wat ik weer voor je gebakken heb!’ ’s Avonds in bed, vaag de dag overdenkend, valt je die samenballing pas op, want overdag merk je nog niets van die glans. Wel moet de juiste instelling er zijn: een bedaarde, zelfs wat luie instemming vol berusting, met een soort onverschilligheid jegens verleden en toekomst, en vrede in het hart.
Of zit het anders in elkaar? Zijn die gebeurtenissen eigenlijk wel zo belangrijk en opvallend, dat je ze niet elke dag mee kunt maken? Ik weet het niet. Maar er zijn dagen dat je voor alles openstaat, betekenis hecht aan de kleinste voorvallen, alles met een scherp oog ziet en met een fotografisch geheugen onthoudt. Een uitgesproken tegenstelling hiermee vormen de dagen waarop je min of meer dicht zit, niets tot je doordringt of indruk op je maakt, alles dof van je afglijdt zonder herinneringen na te laten. Zo kan ik elke minuut van de nu te beschrijven dag nog voor me halen, in kleuren, geuren en geluiden. Vergezichten in bochten van wegen. Het gezicht van een oude vrouw die voor haar woning iets zat te verstellen. Kortom, talloze dingen staan van die dag in mijn geheugen geprent, terwijl van de dag ervoor en erna, dagen die wat weer, omstandigheden en activiteiten vrijwel gelijk waren, ik weinig of niets meer weet. Ik kan verstandelijk nagaan wat ik heb uitgevoerd, maar de kleur is eraf, de details zijn eruit, het zijn dode herinneringen, nog even en ze zijn in mijn geheugen uitgeveegd. De hierna volgende vreselijke val herinner ik me vanwege de schrik nog goed, maar de plaats waar het gebeurde zou ik niet meer kunnen terugvinden. De geest heeft een zeef die te sterke indrukken van buiten afweert om krankzinnigheid te voorkomen. Een soort luxaflex die de ene dag wat wijder openstaat dan de andere.
Op een vreemde manier is het heel nuttig op zo’n scherpziende dag een kleine verwonding, een verzwering of kneuzing, te hebben; niets ernstigs, maar toch een aanleiding om je een beetje te ontzien, waar je op de achtergrond een beetje mee bezig bent. Het lijkt of juist die halve aandacht voor je eigen welzijn de andere helft van die aandacht activeert, alsof je het gekwetste lichaam, niet tot snelle acties in staat, beschermd moet worden door een grotere helderheid van de geest die immers meer dan anders gevaarlijke situaties moet anticiperen.

Schommelingen in het waarnemingsvermogen [fragment]
uit: De bloedende trein : verhalen - Bob den Uyl

A hard place that goes soft in a certain light

2012-01-03T23:59:00.000+01:00

My father spent most of his time at the Meurice, so I walked the streets of Paris alone. For a week I seemed to carry a stone in my stomach, or in my throat, but I was too enchanted by the place to feel homesick for long – yet not quite at home in that extraordinary city. How different the facade here from Baltimore’s scrubbed doorsteps, how different the anticipation of what will pass behind the facade.
It was a grey time, midwinter, and Paris is a grey city, the fortress color of metal and stone: a hard place that goes soft in a certain light. The light shifts, and with it the ambience. The sun may break through for no reason from a slit of unexpected heaven, a passing cloud will turn the gun-metal- grey to pearl. A sense of elation might lie at the end of an obscure cul-de-sac, or, exploring a new quarter, my heart could shrink at the sudden onset of dark.
That first winter was dark, admittedly. (How much darker were the winters during the war?) Nevertheless a peculiar light filters through the dark, early and late. Paris will show herself when she chooses. There is a dark curtain one afternoon or evening; the curtain becomes a veil, the veil is drawn for an instant (a bearded man lifts his hat to a homely woman on the omnibus – why?) when the dark comes down. Or the grey sky will close in, with clouds low enough to touch, then lift lightly as a pigeon wings its way across the Seine.

Disappearances
William Wiser
1980

uit: A place in the world called Paris - Steven Barclay (samenst.)

Toen onze afhankelijkheid van expertsystemen volkomen was

2012-01-02T23:29:00.000+01:00

Er zijn journalisten die ervan uitgaan dat de mens lui is en voor zijn gemak en gemoedsrust zal blijven betalen.
Die journalisten doen net alsof je je croissantje nog altijd bij de warme bakker haalt, nog steeds een huis koopt en verkoopt via de erkende makelaar, alsof je je overbodig geworden huisraad laat weghalen door een opkoper en alsof niemand zich aan Linux waagt. Ze doen alsof Funda evenmin bestaat als de supermarkt, open source of Marktplaats. Ze doen alsof de broodbakmachine niet een van de meest succesvolle producten op de huishoudmarkt is – naast het op individuele maat gesneden Senseo-koffiezetapparaat. Ze doen alsof de wereld versteend is in de laat-negentiende, vroeg-twintigste eeuw, toen onze afhankelijkheid van expertsystemen volkomen was en we onze individualiteit nergens op massale wijze konden uitdrukken. Zeker, je had piratenzenders, muurkranten, knutselaars op het niveau van huis-, tuin-, en keukenvlijt. Die deden dit allemaal ook, maar hadden nooit het bereik dat je op internet hebt. Nu de aansluiting op het web voor de meeste mensen een feit is, blijken ze opeens de behoefte te hebben en in staat te zijn iets van zichzelf aan de werkelijkheid via de media toe te voegen. Dat betekent het onvermijdelijke einde van het vastgevroren wereldbeeld van voorheen. Die wereld was een momentopname, een anomalie. Nieuwe media helpen de wereld nu om het heft weer in eigen handen te nemen, daarbij geholpen door een toenemend wantrouwen ten opzichte van alles wat naar opgelegde samenhang ruikt.
De blogosfeer – een veelgebruikte verzamelterm voor de wereld van webloggers – drukt de journalistiek met de neus op de werkelijkheid. Weblogs zullen journalisten niet verdringen, zeker niet alle journalisten, maar ze zullen de journalistiek wel degelijk veranderen, zoals de benzinemotor het transport veranderde en de televisie van invloed was op het vak van politici. Waarschijnlijk zullen weblogs mettertijd met moderne vormen van traditionele journalistiek vergroeien. En waar ze dat niet doen, maar als zelfstandige, pseudo-journalistieke publicaties verder gaan, zullen ze ten minste een permanente en ongedurige bron van kritiek blijven, een real time feedback loop die de journalistiek voortdurend en ongevraagd de maat neemt.
Zijn bloggers beter dan journalisten?
Nee. Natuurlijk kan een amateur niet wat een professionele journalist kan. Bas Blogger kan zich niet laten embedden in Irak, daar heb je een geaccrediteerde, getrainde professional voor nodig. Maar het punt is, in de woorden van Slate-columnist Jack Shafer, dat niet iedereen de verhalen van die professional wil lezen. Dat niet eens iedereen over Irak wil lezen. En daar komt nog bij dat niet iedereen wil lezen.
De markt wil soms iets anders, kennelijk. En als we niet oppassen, zoekt de markt – de lezer, de kijker, de luisteraar – het zelf wel uit.
‘Nieuws,’ schreef Henk Hofland, ‘hoort door welk medium dan ook onversneden te worden gebracht, met een onbarmhartige analyse, een beredeneerde prognose, en een antwoord op de vraag wat onder de gegeven omstandigheden het meest wenselijk is.’
Dat is een nobele opvatting die echter niet per se leidt tot Hoflands conclusie dat journalisten onmisbaar zijn, in elk geval niet alle journalisten. Het is niet anders dan met kranten. De vraag is niet óf kranten en journalisten verdwijnen, de vraag is slechts wélke kranten en journalisten verdwijnen.

Eigen media eerst [fragment]
uit: PopUp : de botsing tussen oude en nieuwe media - Henk Blanken en Mark Deuze

Gelezen in 2012

2012-01-01T23:33:00.018+01:00

BAILLON, André - Waanzinnen
BARCLAY, Steven (samenst.) - A place in the world called Paris
BLANKEN, Henk en DEUZE, Mark - PopUp : de botsing tussen oude en nieuwe media
BELLOW, Saul - Herzog

COLETTE - Het eerste daglicht

DEUZE, Mark en BLANKEN, Henk - PopUp : de botsing tussen oude en nieuwe media
DOOREMAN, Gert - Dooreman

FRISCH, Max - Montauk : een vertelling

GORDIMER, Nadine - De bourgeoiswereld van vroeger
GRIJS, Piet - Vrijdag? : dit moet cultuur zijn!

HILSENRATH, Edgar - De terugkeer van Jossel Wassermann

JAMES, Clive - Snakecharmers in Texas : essays 1980-87
JAY, Mike en NEVE, Michael (samenst.) - 1900 : a fin-de-siècle reader

LEIGH FERMOR, Patrick - Langs Rijn en Donau : te voet naar Constinopel, van Hoek van Holland naar Budapest

NEVE, Michael en JAY, Mike (samenst.) - 1900 : a fin-de-siècle reader
NEWBY, Eric - A short walk in the Hindu Kush

SCHULZ, Bruno - De kaneelwinkels
SITWELL, Edith - Vreemde portretten : een levendig panopticum van prettig gestoorde Engelsen

TEMMERMAN, Max - Vaderland : gedichten

UYL, Bob den - De bloedende trein : verhalen

Showprocessen

2011-12-30T23:44:00.003+01:00

Terroriseren, bangmaken, om de tegenstanders koest te houden, is niet alleen door Stalin toegepast. Lenin was daarin zijn grote leermeester. Maar Lenin was nog wel geneigd, als je schuld bekende en beterschap beloofde, je in genade weer in de partij op te nemen. Stalin kende geen genade en had een goed geheugen. Wreedheid is meestal het gevolg van angst: Stalin werd paranoïde: overal zag hij gevaren. Dat is ook begrijpelijk. In 1917/1918 hadden ze de staat, de tsaar, de adel, de liberalen, de mensjeviki en de sociaalrevolutionairen alle macht en invloed afgenomen. Van 1928 tot 1933 heeft de CP alle boeren onteigend en de boerenstand vormde de meerderheid van het volk. In de CP had Stalin alle andersdenkenden uitgerangeerd. Van de zeven leden van het Politbureau van 1924 waren tenslotte zes ‘vijanden van het volk’ gebleken. Op 30 januari 1933 was Adolf Hitler rijkskanselier geworden en hij had in zijn boek Mein Kampf al gesproken over Lebensraum voor de Duitsers tot aan de Oeral toe. Dat voorspelde niet veel goeds. Het Russische volk heeft altijd de behoefte gevoeld aan een krachtige leider en heeft nu toch weer een grote macht in handen gelegd van Vladimir Poetin.
Stalin doelde op dit verlangen van het Russische volk: “Vergeet niet dat we leven in Rusland, het land van de tsaren. Het Russische volk houdt ervan om één man aan het hoofd van de staat te hebben. En natuurlijk, deze man moet de wil van het volk uitdragen.” En Stalin had de mateloze ambitie om de absolute macht te bezitten. Veel medewerkers waren luie bureaucraten geworden die in luxueuze paleizen leefden. Daar kon hij weinig tegen doen, maar als hij ze kon laten bekennen dat ze spionnen waren van Trotski of buitenlandse regeringen, dan kon je ze hard aanpakken. Ook de Witten bleven in het buitenland stoken tegen Stalin. Boecharin liet zich, toen hij al zeer wankel stond, door de Witten in Parijs verleiden tot de uitspraak dat ‘Stalin geen mens was, maar een duivel’. Anton Antonov-Ovseyenko zegt heel fraai: “Stalin had de showprocessen nodig zoals hij poeder en make-up nodig had voor zijn gepukkeld gezicht. Ze waren nodig om de Westerse angsten te temperen. Alle fouten kon hij nu wijten aan spionnen en wraakbelusten”.

De Grote Terreur 1934-1938 [fragment]
uit: Josef Stalin - Elbert Toonen

2011-12-29T23:19:00.004+01:00

Bette [Davis] was nu beroemd en weigerde aan het werk te gaan als Warner eiste dat ze een rol moest spelen die ze slecht vond. In plaats daarvan bezocht ze, als groot aanhanger van Roosevelt, de Democratische conventie van 1936 en week daarna uit naar Londen, waar Warner haar voor de rechter daagde. Haar verdediging: ‘Ik ben een goed actrice, ik hoef geen rotzooi te spelen.’ Het bezorgde haar veel sympathie (eindelijk iemand die durft) maar ze verloor: contract is contract. Warner was, dankzij zijn vrouw, zo aardig haar advocaat en de kosten te betalen, waarvan ze later een groot deel terugbetaalde. Dat soort schulden wilde ze niet, zoals het volgende aantoont.
De verhouding met haar man, Ham Nelson, werd slechter. Hij voelde zich (als meneer Davis) ondergewaardeerd, was als musicus vaak op tournee en verdacht zijn vrouw ervan een verhouding te hebben met William Wyler, de regisseur met wie ze op dat moment Jezebel speelde, één van haar zeer sterke rollen.
Zijn vermoeden klopte, trouwens. Bette had een lange af-en-aan-verhouding met de regisseur. In feite was hij de grote liefde van haar leven. Later zei ze dat ook, met grote bitterheid 'The sexual sparks were there from the beginning.' Maar het treurige feit was dat je het toen niet kon laten merken: we konden niet samen gezien worden! Ik kan wel janken: tegenwoordig staan de kranten vol van relaties tussen sterren, die met die en die met die. Maar toen! Mijn god!’
Haar huwelijk met Ham ging dus niet goed. Hij was met zijn band op tournee als ze hem thuis wilde. Als hij thuis was, speelde hij ’s avonds en ’s nachts in Hollywood Hotel – en dan begon zij te zeiken waarom hij niet op tournee was om beroemd te worden, zoals andere musici: Benny Goodman of Henry James. Zij maakte in die dagen de film Jezebel. Wyler regisseerde haar daarin met zoveel kracht en passie, dat ze krankzinnig verliefd op hem raakte. En hij op haar. Maar om de een of andere reden kregen ze toch ruzie… Wyler schreef haar een brief en die liet Bette uit kwaaie drift veertien dagen ongeopend op de schoorsteenmantel staan. Dom. Dom. Dom?
Toen ze twee weken later de enveloppe opende las ze dat William Wyler haar smeekte nú, meteen, stante pede, zonder dralen, met hem te trouwen, want anders zou hij een andere belofte moeten vervullen. En toen ze de radio aanzette hoorde ze dat William Wyler in het huwelijk was getreden met de jonge actrice Margaret Tallichet. Ze barstte in tranen uit en was dagen van de kaart. (William Wyler daarentegen was dolgelukkig. Hij bleef veertig jaar met die Tallichet gehuwd. Twee jaar later regisseerde hij Bette opnieuw, in een mooie film, weer gemaakt naar een mooi verhaal van Somerset Maugham, en met de voor hen beiden opmerkelijk cynische titel: The Letter, 1940).

Bette Davis : de vrouw die ster werd omdat ze een monster durfde zijn [fragment]
uit: Als sterren naar de hemel gaan : eenentwintig portretten van beroemde Hollywood-godinnen - Rinus Ferdinandusse

Het maalmechanisme

2011-12-27T19:37:00.003+01:00

Ken je die mop? Bureauvolk tikt in de winter tegen het raam en roept: ‘Het is hier vijfentwintig graden!’ en de arbeiders buiten roepen terug: ‘Het is hier duizend frank per uur!’
‘Jamaar,’ protesteert Adriaan, ‘dat is de realiteit niet. Ons pree is niet om over naar huis te schrijven. Het scheelt ook een beetje welke rang je hebt. Je komt binnen als keerder, dan word je geoefend, dan geschoold gewoon beroep, daarna geschoold bijzonder beroep, en ten slotte keurarbeider. Dat is het hoogste dat je in de reinigingsdienst kan bereiken. We hebben sinds ’74 geen opslag meer gehad. Misschien volgend jaar: twee procent.’

De verbrandingsoven is een gigantisch betonnen blok met een achttal inrijpoorten, waarachter de afgrond gaapt. De acht ton worden erin gekiept, en grote, afschrikwekkende grijpkranen heffen het vuil uit de afgrond naar de andere kant van het beton, waar de vlammen wachten. Dit is de eindbestemming van de consumptiemaatschappij; het crematorium van de westerse spilzucht; de hel van elk gebruiksvoorwerp. Ik zie het hoofdeinde van een bed over de muur verdwijnen, en ik mijmer drie seconden lang over de geschiedenis van meer dan één generatie die daar wordt verbrand.

Terug in de stad. In de Kerkstraat wil een vrouw helpen. In plaats van haar vuilzakje diep in de laadbak te werpen, legt ze het erin. Haar arm raakt bijna de maalmolen, maar Walter is er meteen bij. ‘We moeten echt enorm oppassen. Een tijd geleden wou een oude man ook zogenaamd helpen. Hij had z’n vuilniszak in de laadbak gegooid. Ik wilde opzij op de knop duwen om het maalmechanisme op gang te brengen. Intuïtief keek ik toch nog eerst of die man wel uit de weg stond, en ik dacht dat ik doodviel. Hij was in de laadbak gekropen omdat hij zich bedacht had: hij had iets weggegooid dat hij bij nader inzien toch liever wilde houden. Had ik op de knop geduwd, dan was hij morsdood geweest. Dat is ooit gebeurd met een collega van ons. Die wou iets repareren, kroop in de laadbak, en blijkbaar heeft hij daar een of ander relais geactiveerd zodat de messen begonnen te draaien.

De vuilkar [fragment]
uit: Belgen op zondag - Serge Simonart

Een vijand van het ergste soort: een optimist

2011-12-26T23:30:00.003+01:00

Hij wist dat hij rekening moest houden met de door de mensen ingestelde rechtspraak. De politie bekommerde zich nauwelijks om abstracte analyses, voor hen stond het lot gelijk aan het zwaard van de beul. Het begrip noodlot kenden ze alleen als het ging om onderdrukken, met als enig doel de slaven in hun ondergeschikte positie te houden. Gohar wist heel goed dat ze in alle hoeken en gaten zouden gaan snuffelen en een reusachtige energie zouden ontwikkelen enkel en alleen om hem te vinden. Niet omdat de moord op een prostituée in hun ogen een verachtelijke, onmenselijke daad was, maar eenvoudig omdat hij hun tirannieke gevestigde orde ontregelde. Het idee dat iedere misstap per se afgestraft moet worden, was nog zo’n valse leugen waarachter een zieltogende, verdorven maatschappij zich verschanste. Wat had hij in die paar jaar toch een lange afstand afgelegd! De starre moraal die hij had onderwezen en waaraan hij had geloofd dat het een onvervreemdbaar, rijk bezit was, had zich ontpopt als de meest heilloze samenzwering die ooit tegen een heel volk was beraamd; het was slechts een werktuig in de handen van hen die de macht uitoefenden, bedoeld om de armen onder de duim te houden. Alles welbeschouwd was dit misdrijf wellicht slechts de boetedoening voor zijn vroegere leugens, voor zijn blinde medeplichtigheid aan de duivelse machten. In dat geval had hij zojuist de banden waarmee hij nog aan die gehate wereld vastzat, onherroepelijk doorgesneden, voor eeuwig verbroken! Van nu af aan behoorde hij tot de grote massa van opgejaagde mensen, die door alleen en iedereen verstoten werden maar een rotsvast, gezond vertrouwen in het leven hadden.
Geen enkele rechtspraak kon de jonge Aranaba weer tot leven brengen. Maar hij, Gohar, leefde. De politie zou strijd moeten leveren met een levende vijand, en wel een van de ergste soort: een optimist. Ze zouden het moeilijk krijgen als ze hem wilden pakken. Hij zou zijn nieuwe leven, dat hij door middel van bovenmenselijke inspanningen had veroverd, met al het lijdelijk verzet dat hij kon opbrengen beschermen.
O, de weldadige werking van verdovende middelen! Gohar bewoog op zijn stoel, opende zijn ogen en glimlachte in het schemerdonker.

vertaald door Rosalie Siblesz

uit: De trotse bedelaars - Albert Cossery

Kan ik nu weer naar mijn bed?

2011-12-24T18:34:00.004+01:00

‘Je maakt ons ongelukkig,’ zei oom Mustafa.
‘Ik wil jullie ongelukkig maken,’ zei Siraag. ‘Ik wil werken.’
‘Hoe kunnen we nou niet ongelukkig zijn als we weten dat je werkt,’ zei de oude Hafiz. ‘We zijn geen egoïsten zoals jij. Toe, wees nou verstandig. Je maakt me aan het huilen.’
De oude Hafiz begon inderdaad te snotteren. Hij was vastbesloten zijn toevlucht te nemen tot dit uiterste redmiddel om zijn zoon te vermurwen. Oom Mustafa volgde zijn voorbeeld bij deze pijnlijke gelegenheid. Hij hield zijn tranen toch al een tijdje in en het kostte hem geen enkele moeite toch al een tijdje in en het kostte hem geen enkele moeite ze de vrije loop te laten. Ze waren in de moeilijkste fase van het drama beland. Hier viel niets meer aan toe te voegen.
‘Goed,’ zei Siraag. ‘Ik ga niet meer weg. Maar houden jullie alsjeblieft op met huilen.’
‘Nou ben je eindelijk verstandig!’ zei de oude Hafiz. ‘Je maakt je oude vader blij. Kom, geef me een zoen!’
‘God zij gezegend!’ zei oom Mustafa.
Siraag liep naar zijn vader toe en gaf hem een zoen op zijn voorhoofd. Hij voelde zich beschaamd en ellendig. De oude Hafiz riep met snerpende stem om Hoda, waardoor Galaal wakker werd.
‘Wat is er nou weer? Hoe ver staan we ermee?’
‘Hij gaat niet meer weg,’ zei Rafiek.
‘Des te beter,’ zei Galaal. ‘Dus deze geschiedenis is voorbij. Kan ik nu weer naar mijn bed?’
Hoda, die in de keuken angstig het resultaat van het familie beraad afwachtte, was op het geroep van haar meester aan komen snellen.
‘Kom hier, meid!’ zei de oude Hafiz. ‘Vandaag maak je een kip voor het middageten klaar. Hoor je me?’
Hij draaide zich om naar Siraag en vervolgde: ‘Siraag, jongen, maak je maar niet druk. Op een dag gaan we met ons allen een keertje naar de stad.’
‘Reken maar niet op mij,’ zei Galaal.

vertaald door Mirjam de Veth

uit: De luiaards in de vruchtbare vallei - Albert Cossery

Gods in absentia

2011-12-22T22:36:00.004+01:00

When I first sat down with Thompson, in New York at the end of the 2004 tour, he mentioned, with no excessive enthusiasm, that it was fun to be back playing Pixies songs with his old bandmates. But he was unequivocal about one thing: “It’s very nice to finally be making good money.”
Thompson, Kim Deal, Joey Santiago, and David Lovering well deserved their payday. But they were also returning to claim a big slice of the rock-history pie, one that had long been out of reach. As the Pixies, they have had a most unusual career. The archetypical college band, they were a not-quite-next-big-thing who played sold-out gigs everywhere they went and were festooned with critical praise, but were aborted while still young and still far from the top of the charts. Then a weird thing happened. Throughout the 1990s their posthumous legend grew and grew, and they emerged as one of the most admired and namechecked bands of the decade of alternative rock. They became gods in absentia.
With modest but steady record sales and a never-ending stream of tributes from other musicians, but a murky legacy that left no clear school of descendants, the Pixies represented a peculiar pinnacle of the art of rock ‘n’ roll. They played bitingly melodic miniatures, little spasms barbed with noise and Surrealist lyrics. There was scant precendent for the prickly kind of pop the Pixies played, and their sound is recognizable on the slightes whiff. It’s a series of opposing forces that fit together incongrously but exquisitely: a bouncy yet firm bassline (Deal called it “boingy-boingy-sproingy”) joined to a demented choir of punky guitars; Thompson’s harsh primal scream beside Deal’s coy and smoky harmonies; explosive, grating riffs in songs crafted from prime bubblegum. Behind it all is Thompson’s songwriting, playful but also insular, inscrutable.
Thompson is a master puzzlemaker, and he has made no puzzle greater than Doolittle.

uit: Doolittle - Ben Sisario

The rationality of a particular belief changes

2011-12-21T23:52:00.001+01:00

It is often said that so-called creationists (those who reject Darwinian evolution in favor of a special act of creation) let their religious values get in the way of their scientific judgment. Perhaps this charge is justified, but what specifically is involved? The story of the origin of the world and of our species told in Genesis is a straight-forward report of alleged facts; it’s not a collection of norms or ought-statements at all. It would be best to say that creation scientists are dogmatically determined to hold on to their religious beliefs that are purportedly factual. So why call them values?
Here’s a quick answer. The characteristic thing about fact-statements is that they can be empirically tested, whereas ought-statements cannot. Religious beliefs form a cluster, some of which are norms (Thou shalt not kill) and some purported facts (God created heaven and earth in six days), but none of them are empirically testable. So we lump them all together as values.
The quick answer grounds a distinction that seems evident. If a biologist sets out with a constraint to the effect that any acceptable biological theory must be compatible with Genesis, we would condemn this is as value-laden research. But if a chemist sets out with a constraint that any acceptable chemical theory must be compatible with quantum mechanics, we applaud this scientific good sense. The quick answer says that the quantum mechanical constraint was empirically grounded, whereas the religious one was not, and that’s the basis of our approval in the one case and disapproval in the other.
I’m sure the quick answer could be justified, but things are inevitably more complicated. During the heyday of fruitful interaction of science and religion, Kepler, Newton, Leibniz, and many others brought religious considerations to bear on scientific theorizing. Kepler geometrized nature on the grounds that God is a great geometer and would want to create the world in the most beautiful of all paterns. Newton argued that his own account of the workings of nature was best because it required God’s occasional intervention to keep the world from running down. Leibniz scoffed at this, saying it showed Newton’s physics to be preposterous, since it implied that God was less than a perfect craftsman.
Not only is the notion of God intrinsic in each of these cases, but Kepler, Newton, Leibniz, and others believed they had considerable evidence for the existence of God. Their religious beliefs were not mere acts of faith, but the consequence of rational considerations. After all, prior to Darwin, the argument from design had considerable force. The design argument for God’s existence runs as follows: We see design all about us: bees pollinate flowers and flowers feed bees; this could not have come about by mere chance; thus, there must exist a designer, a highly intelligent and powerful creator. Sensible and intelligent people in the seventeenth century quite rightly found the argument from design persuasive. When Kepler and others brought religious considerations to bear on physics and astronomy, they were acting no differently in their day than a contemporary chemist who rightly insists that all theorizing be constrained by what we already believe about quantum mechanics. If belief in quantum mechanics is not a value, then neither was Christian cosmology in the seventeenth century. These were not subjective values that Newton and Leibniz imposed on science, but rather background beliefs that had some degree of plausibility.
But notice the tense: I use is when mentioning rationality and values in connection with the constraints of quantum mechanics and was when mentioning values and rationality with the constraints of religion. Over time and with new evidence, the rationality of a particular belief changes. It is no longer rational to set religious constraints on theorizing in biology or astronomy or anywhere else. To do otherwise is utterly irrational and very likely dishonest. So we can return to the quick answer: religious beliefs are values in the derivative sense that they are not currently evidentially grounded.

Three key terms [fragment]
uit: Who rules in science? : an opiniated guide to the wars - James Robert Brown

The republic of living literature

2011-12-19T23:47:00.003+01:00

Next in line came a more direct form of solidarity – hospitality and mutual aid, on a Europe-wide scale. Everywhere that printing and the initiative of adventurous clerics had brought a group of scholars into existence, informal associations were created for reading, commentary and discussion of new publications: these sodalitates litterarum were the basic cells of that famous Republic of Letters which was invoked so often in the first decades of the sixteenth century. Comrades in research among the manuscript treasures preserved in monastery, co-disciples of a great humanist or scholar of reputation, assembled for readings or lectures, lovers of literature who were fascinated by the discoveries of Greco-Latin Antiquity – these promoters of the new associations were certainly not all capable of corresponding with Erasmus or Parcelcus, but they were all ready to contribute to the exchanges which made up the life, and the joy of life, of these men as the fruits of their work began to pile up. When they travelled across Europe from one town to another, the sodalitates constituted the setting that was spontaneously available to receive and welcome them. This hospitality was not at all disinterested, to be sure (as we see from the example from Erasmus), since the traveller would be asked to take part in some meetings, to give his views of a new book, or to outline to those interested the work that he was engaged in.
The republic of living literature thus provided itself with a framework which was in no way a heavily formalized and organized institution: it had no entrance fee, no initiation ceremony, and no obligations were imposed on members – except to take part in the common effort and to be able to put to each one’s credit the publication of some previously unknown work of Cicero’s, or a description of a Roman monument, or a discussion of a learned treatise of astronomy. Neither academies avant la lettre, nor schools in the established meaning of the word, these associations constituted the freest conceivable form of gathering open to all who were working in the same direction. Assembled in the homes of hospitable individuals, or even in monasteries which had been won over to the new learning, the sodalitates gave to their participants a very strong feeling that they belonged to a community united in solidarity against those who scorned and hated them. And this was so despite the rivalries and conflicts which soon set against each other, all across Europe, the boldest and the most senior, as with the ‘Ciceroniani’ of Italy, who claimed to be sole guardians and sole judges of the quality of Latin, and even to be more genuinely devoted than others to the literature and values of pagan Antiquity, in contrast to the new groups which had sprung into existence in the Rhineland and throughout North-western Europe.

New worlds and new intellectuals (1480-1520) [fragment]
uit: From humanism to science 1480-1700 - Robert Mandrou

elke aanraking druppelt op een hete plaat

2011-12-18T21:14:00.002+01:00

we smeden geen plannen, warmen
ons aan woorden zonder verhaal, ze klinken
als komen ze ketsend van de sterren gevallen.

we herhalen elkaar liever en liever:
ogen vonken, handen laaien op.
elke aanraking druppelt op een hete plaat.

wij, volmaakt in de navel, kneden het heden
tot een lome kat met zeven levens.

posities van perfect geluk [fragment]
uit: Toen je me ten huwelijk vroeg : gedichten - Sylvie Marie

Met gissen en missen

2011-12-17T21:07:00.003+01:00

Tycho had aan Kepler al zijn papieren en aantekeningen met waarnemingen nagelaten. Daarmee beschikte hij over de op afstand rijkste en kostbaarste schat aan sterrenkundige gegevens die op dat moment in Europa te vinden was. Kepler zelf was een hoogbegaafd en creatief wiskundige, bij wie zulk materiaal in de beste handen was. Overigens stond Kepler wel enigszins in gewetensnood. Tycho had hem bezworen het materiaal te gebruiken om zijn (Tycho’s) systeem uit te werken, en de wens van een stervende kan men niet zomaar negeren. Maar Kepler zelf was een aanhanger van Copernicus. Natuurlijk volgde hij uiteindelijk toch zijn eigen voorkeur en richtte zijn berekeningen in naar het stelsel van Copernicus. Hij deed nog wel een halfslachtige poging om te zien of het ook op Tycho’s manier wilde lukken. Maar toen hij eenmaal tot zijn tevredenheid had vastgesteld dat dit niet ging, liet hij Tycho’s systeem verder schieten.
Helaas bleek het materiaal vervolgens ook met de theorieën van Copernicus niet goed overeen te komen. Hier toonde Kepler zich echter vasthoudender. Jaren bleef hij bezig met te proberen op een of andere manier een theorie te vinden die de waarnemingen zou kunnen verantwoorden, met rekenpartijen die hem bijna gek maakten. Daarbij bleef het heliocentrische model van Copernicus steeds zijn uitgangspunt. Uiteindelijk kwam hij tot de conclusie dat de planeten niet in cirkels om de zon bewegen, maar in ellipsen. In 1609 publiceerde hij dit resultaat in een boek met de trotse titel Astronomica nova (Nieuwe astronomie).
Keplers bevindingen waren tamelijk schokkend. Copernicus was er net met veel moeite in geslaagd om eindelijk alle bewegingen aan de hemel met behulp van regelmatige cirkelbewegingen te construeren. Kepler liet niet alleen die regelmatigheid varen, hij verwierp zelfs de cirkelbewegingen als zodanig. Het verbaast dan ook niet dat zijn tijdgenoten, ook de aanhangers van Copernicus, vrij zuinig op zijn werk reageerden. Keplers ellipsen waren in strijd met de algemeen aanvaarde ideeën over de bouw van de hemel, ze waren uiterst onhandig om mee te rekenen, en ‘wiskundig elegant’ vond men ze ook al niet. Iemand als Galilei negeerde Keplers ontdekkingen volledig. Slechts heel geleidelijk aan ontstond er onder wiskundigen meer waardering. Maar pas tientallen jaren later, met het werk van Newton, werd het belang van Keplers werk definitief duidelijk.
De episode kan illustreren hoezeer de wetenschap met gissen en missen voortging. Men had er in de zestiende eeuw nog geen idee van wat later als belangrijk zou gelden. Veel van wat de renaissancegeleerden als hoogst belangrijk beschouwden, is nu totaal vergeten. Het werk van Kepler, dat toen een esoterisch zijspoor leek, neemt tegenwoordig een ereplaats in in de geschiedenis.

De zestiende eeuw : het aristotelische wereldbeeld in verval [fragment]
uit: De wetenschappelijke revolutie - Rienk Vermij

Ethics are transmitted at a far more basic level than that of learning

2011-12-16T23:27:00.000+01:00

It is undoubtedly true that some people who cannot remember the past are condemned to repeat it. But some people who can’t remember the past aren’t. More disturbingly, many of those who can remember the past are condemned to repeat it anyway. Plenty of people who remembered the past were sent to die in the extermination camps. Their knowledge availed them to nothing, because events were out of their control. One of the unfortunate side-effects of studying German culture up to 1933, and the even richer Austrian culture up to 1938, is the depression induced by the gradual discovery of just how cultivated the two main German-speaking countries were. It didn’t help a bit. The idea that the widespread study of history among its intellectual élite will make a nation-state behave better is a pious wish. Whether in the household or in the school playground, ethics are transmitted at a far more basic level than that of learning, which must be pursued for its own sake: learning is not utilitarian, even when – especially when – we most fervently want it to be.
We should face the possibility that written learning, even in the unusually affecting form of an essay like [Primo Levi’s] The Drowned and the Saved, can be transmitted intact only between members of an intelligentsia already in possession of the salient facts. Clearly, the quality of written speculative discussion will influence the quality of artistic treatments of the subject, in whatever form they may be expressed. Here again, however, we should face the possibility that it might not necessarily be the artistic work of highest quality which influences the public.

Last will and testament [fragment]
uit: The dreaming swimmer : non-fiction 1987-1992 - Clive James

Irregularities are merely regularities in need of an explanation

2011-12-15T23:31:00.003+01:00

It was a small anomaly, but, as Kepler had demonstrated and as several generations of natural philosophers had learned, irregularities are merely regularities in need of an explanation. And so astronomers looked for one. Perhaps previously unseen planetary matter was the culprit – a planet between Mercury and the sun (which Le Verrier in advance christened Vulcan) or a belt of asteroids near the sun or a moon of Mercury. For more than half a century, astronomers strained to find just such a “material cause,” as Le Verrier called it; a few even claimed to have seen the mystery planet, but follow-up observations were never able to confirm these sightings. In the end, some astronomers reluctantly began to consider the one other, far less agreeable, recourse: an inadequacy in Newton’s law of gravitation.
It was just such an inadequacy that Einstein thought he’d detected in his calculation. If space did indeed curve in the presence of mass, then by this estimation that curvature would be detectable in the rapid orbit of the comparatively minuscule planet Mercury, spinning deep within the great gravitational maw of the sun. And because astronomers had already performed the necessary observations of Mercury, all Einstein presumably had to do in using that planet to test his theory was to plug the numbers from the existing data into his new formula to see how well the math matched Newcomb’s 43 arc seconds per century.
The result wasn’t even close: 30 arc minutes. Einstein soon realized that he’d made a mistake and recalculated, and the answer this time – 18 arc seconds – was indeed much closer that what he’d hoped. But it was no more satisfying, at least nog in a universe operating on a Keplerian scale of precision.
So maybe Mercury wasn’t a test. Maybe there was another, simpler explanation for the advance in the planet’s perihelion, one that had nothing to do with Einstein’s math. In any event, as Einstein continued revising his theory he no longer bothered to worry about Mercury. In September 1913, he proclaimed to a friend, “The gravitational affair has been clarified to my complete satisfaction.” Not quite, as it turned out. He continued refining, and the following year presented his results to a meeting of the Prussian Academy in Vienna, declaring the theory to be near to its final form. His fellow physicists weren’t so sure; some thought they detected a mathematical error. Einstein didn’t see it. A year later, he did. By then, however it was too late: He’d already booked himself into four further addresses at the Prussian Academy.
On November 4, 1915, he appeared before the academy to confess that he had “completely lost confidence” in his theory. He was, however, working on a revision, which he broadly outlined. The following week, he returned to the academy to elaborate on the revision and to introduce some new equations. Later, at home, he made another adjustment, and then, recalling the earlier test, he sat down to see if just possibly his new version could withstand comparison with Mercury’s motions. He plugged numbers in, ran the calculations, arrived at a result: 43 arc seconds per century, precisely.
Something burst inside him.

A leap of faith [fragment]
uit: The invisible century : Einstein, Freud, and the search for hidden universes - Richard Panek

Waarin alles van zijn plaats is geraakt

2011-12-14T22:22:00.002+01:00

Plotseling komt er tussen de doelloos drentelende menigte iemand aanrennen. Koffertje of tas in de hand, jas over de arm, wapperende sjaal achter zich aan. Iedereen kijkt verschrikt op. Met moeite slaagt de ongelukkige erin om door de verspreide massa heen te slalommen. En dan komt het verpletterende moment waarop blijkt dat het vliegtuig de gate al verlaten heeft. Het was een kwestie van nauwelijks vijf minuten, maar weg is weg. De hevig teleurgestelde reiziger kijkt woedend op de klok en zoekt met verwilderde blik iemand om tegen te klagen. Nu zie je de definitieve waarheid doordringen. Gemist!
Op dat moment zou je, microfoon of notitieblok in de hand, zo iemand kort willen interviewen. Je zou willen weten wat er misging en wat de gevolgen zullen zijn, je zou vragen naar vrouw of vriend of kinderen, naar afspraken die in duigen vallen, plannen die nu de mist in gaan.
Iemand die een vliegtuig mist valt door een luik en staat verward in een nieuwe wereld waarin alles van zijn plaats is geraakt. Wat moet er allemaal wel niet geregeld worden? Wanneer gaat de volgende vlucht? Wie moet als eerste gebeld worden? Waar is hier een balie van de luchtvaartmaatschappij? Een halfuur later is de vervreemding alweer voorbij. Dan heeft men de benodigde telefoontjes gepleegd en een andere vlucht kunnen reserveren. Een paar uur en een aantal gates verder is de ongelukkige reiziger alweer onherkenbaar in de massa. Maar op die korte, intense momenten zou je iets van dat levensbloed willen aftappen. Dan kookt het leven, dan is een mens voor even in alle kwetsbaarheid volledig aan zichzelf overgeleverd, dan geeft hij de omringende wereld voor één keer de volle laag, dan krijg je een mens te zien en te horen zonder de beschermende vernislaag van beleefdheid en invoelingsvermogen jegens anderen.

Gemist
uit: Bekentenissen van een nieuwsgierig mens - Maarten Asscher

He built a trap as his burrow

2011-12-13T23:14:00.003+01:00

When Arendt was introduced as a “philosopher” in a 1964 interview for German television she interrupted the interviewer to say, “I’m afraid I have to protest. I do not belong to the circle of philosophers. My profession, if one can speak of it all, is political theory. I neither feel like a philosopher, nor do I believe that I have been accepted into the circle of philosophers.” This was not false modesty on her part; she had come to the conclusion of philosophy and politics, and she wished to examine the latter, as she put it, “with eyes unclouded by philosophy.”
When pressed on this point she explained that intellectuals generally have trouble thinking clearly about politics, in large part because they see ideas at work in everything. German intellectuals in the Thirties, she told the interviewer, “made up ideas about Hitler, in part terrifically interesting things! Completely interesting and fascinating things! Things far above the ordinary level! I find that grotesque.” And when she added that such thinkers inevitably become “trapped in their own ideas,” she was obviously thinking about Heidegger. In fact, in her private notebooks she once wrote a short fable, called “Heidegger the Fox,” in which she described him as a pitiful creature in the lair of his ideas, convinced it was the entire world:

Once upon a time there was a fox who was so lacking in slyness that he not only kept getting caught in traps but couldn’t even tell the difference between a trap and a non-trap… He built a trap as his burrow… “So many are visiting me in my trap that I have become the best of all foxes.” And there is some truth in that, too: nobody knows the nature of traps better than one who sits in a trap whole life long.

Martin Heidegger - Hannah Arendt - Karl Jaspers [fragment]
uit: The reckless mind : intellectuals in politics - Mark Lilla

Daarom ga ik straks tegen je liegen

2011-12-11T23:29:00.004+01:00

Om halfvier zei Midori dat ze er vandoor moest omdat ze met haar zus had afgesproken in Ginza. We liepen naar het station en daar namen we elk een andere trein. Bij het afscheid stopte ze een twee keer dubbelgevouwen blocnotevel in de zak van mijn jas. ‘Lees het maar als je thuis bent,’ zei ze. Ik las het in de trein.

Nu jij cola aan het kopen bent, schrijf ik deze brief. Het is voor het eerst dat ik een brief schrijf aan iemand die naast me op een bankje zit. Maar ik weet niet hoe ik anders tot je door moet dringen. Want wat ik ook zeg, je luistert nauwelijks. Zo is het toch? Realiseer je je wel dat je me vandaag iets vreselijks hebt aangedaan? Het is je niet eens opgevallen dat mijn haar heel anders zit. Ik heb zo mijn best gedaan om mijn haar te laten groeien en eindelijk lukte het me eind vorige week er een enigszins vrouwelijke coupe in aan te brengen. Maar is het jou toch niet opgevallen? Ik vond het nogal leuk zitten en hoopte je te verrassen nu we elkaar voor het eerst in lange tijd weer zagen. Maar het is je niet eens opgevallen! Dat is toch te erg voor woorden? Wie weet kun je je niet eens herinneren wat voor kleren ik droeg. Ik ben een vrouw, hoor! Al ben je nog zo door iets in beslag genomen, je mag me best wel even goed bekijken. Al had je er maar een paar woorden over gezegd – ‘Leuk, je haar zo’ – , dan had ik het je vergeven, al was je daarna nog zo door van alles in beslag genomen geweest. Daarom ga ik straks tegen je liegen. Dat ik heb afgesproken met mijn zus in Ginza is gelogen. Ik was ervan uitgegaan dat ik vandaag met je mee zou gaan en bij je zou blijven slapen. Ik had zelfs mijn pyjama bij me! Ja, in mijn rugzak had ik een pyjama en een tandenborstel zitten. Wat een domme koe ben ik. Je hebt me niet eens uitgenodigd bij je thuis. Maar goed, je wilt blijkbaar alleen zijn en ik kan je niet zoveel schelen, dus ik laat je alleen. Denk maar naar hartenlust over van alles na. Denk nu niet dat ik woest op je ben. Je bent heel lief voor me geweest toen ik in de problemen zat en ik krijg de indruk dat ik niets voor je terug kan doen. Je lijkt de hele tijd opgesloten te zitten in je eigen wereld, en als ik aanklop – ‘Watanabe, hier ben ik!’ – , doe je even één oog open en dan keer je weer terug naar je eigen wereld. Nu kom je terug met cola, in gedachten verzonken. Ik hoopte dat je zou vallen, maar je viel niet. Nu zit je naast me je cola te drinken. Ik had nog even de hoop dat je als je terugkwam met de cola misschien zou opmerken dat mijn haar anders zit. Misschien had ik, als het je toen was opgevallen, deze brief wel verscheurd en gezegd: ‘Kom, laten we naar jouw huis gaan. Ik zal iets lekkers voor je koken. En laten we daarna als goede vrienden tegen elkaar aan gaan liggen.’ Maar nee. Je bent zo gevoelloos als een ijzeren plaat. PS Als we elkaar op college tegenkomen, spreek me dan niet aan.

vertaald door Elbrich Fennema

uit: Norwegian Wood - Haruki Murakami

Onbekende letters op de toetsen

2011-12-10T23:41:00.001+01:00

En toch, wanneer hij ’s avonds naar Simone Cordier ging om de uitgetypte bladzijden op te halen, merkte hij dat hij voor het eerst niet meer dat benauwde gevoel had en niet langer op zijn hoede was. Bij de uitgang van station Boissière liep hij de kans zijn moeder en haar metgezel tegen te komen. Hij was heel ver weg, in een andere stad, bijna in een ander leven. Waarom had het leven hem ooit in aanraking gebracht met die komedianten die zich verbeeldden iets over hem te zeggen te hebben? Maar is niet iedereen weerloos, hoe beschermd en gepriviligeerd ook, tegen de eerste de beste afperser? Met die gedachte troostte hij zich. In detectiveromans gebeurden zulke dingen voortdurend.
Dat was in september en oktober. Ja, voor het eerst in zijn leven ademde hij vrijuit. Het was nog licht wanneer hij uitgeverij Le Sablier verliet. Een zoele nazomer waarvan je het gevoel had dat hij nog maanden zou kunnen duren. Of misschien nooit meer zou eindigen.
Voordat hij zich aandiende bij Simone Cordier ging hij altijd eerst naar een café op de hoek van de rue La Pérouse om er de bladzijden die hij haar zou geven – en vooral de onleesbare woorden – te corrigeren. In het typewerk van Simone Cordier wemelde het van de merkwaardige tekens: o’s met een streep erdoor, trema’s in plaats van circumflexen, cedilles onder bepaalde medeklinkers… Bosmans vroeg zich af of dat te maken had met een Slavische of Scandinavische spelling. Of dat het gewoon een typemachine van een buitenlands merk was, met in Frankrijk onbekende letters op de toetsen. Hij durfde het niet te vragen. Hij had liever dat het zo bleef. Als hij het geluk had te worden uitgegeven, moest hij die letters maar gewoon laten staan. Dat paste heel goed, het zorgde voor het exotische tintje dat zijn tekst nodig had. Want hoewel hij probeerde zich uit te drukken in een zo helder mogelijk Frans, toch was ook hij van buitenlandse afkomst, net als de typemachine van Simone Cordier.

vertaald door Maarten Elzinga

uit: De horizon - Patrick Modiano

Nuttig niet-gebruiken

2011-12-09T20:44:00.006+01:00

Op de dag dat Venezuela het recht van iedere burger op een woning, opgevat als een verbruiksartikel, wettig maakte, vond driekwart van alle gezinnen, dat hun zelfgebouwde onderkomens daardoor gedegradeerd werden tot de status van krotten. Bovendien – en dit is het onaangename – aan de zelfbouw werd nu afbreuk gedaan. Geen huis kon meer wettig van de grond komen zonder onderwerping aan een goedgekeurd plan van een architect. Het bruikbare afval en oud roest van Caracas, tot dan toe opnieuw gebruikt als uitstekende bouwmaterialen, creëerden nu een probleem van massief afvalmateriaal. Op de man, die zijn eigen ‘woning’ produceert wordt neergekeken als een afvallige, die weigert mee te werken met de plaatselijke pressiegroep voor het opleveren van in massa geproduceerde wooneenheden. Ook zijn ontelbare regels verschenen, die zijn vindingrijkheid als illegaal, of zelfs crimineel brandmerken. Dit voorbeeld illustreert waarom de armen als eersten lijden, als een nieuw soort verbruiksartikel een van de traditionele bestaansmiddelen castreert. De nuttige werkloosheid van de werkloze arme wordt opgeofferd aan de uitbreiding van de arbeidsmarkt. ‘Wonen’ als een zelf gekozen activiteit, evenals elke andere vrijheid van nuttig niet-gebruiken van de tijd na het werk, wordt het voorrecht van iemand met een afwijkend gedrag, vaak de nietsdoende rijke. Een verslaving aan verlammende overvloed, doet, als ze zich eenmaal in een cultuur wortelt, ‘gemoderniseerde armoede’ ontstaan. Dit is een vorm van waardeloosheid, noodzakelijkerwijs geassocieerd met de verspreiding van verbruiksgoederen. Dit stijgende onnut van industriële massaprodukten is ontsnapt aan de aandacht van de economen, omdat het niet toegankelijk is voor hun metingen, en aan de sociale werkers, omdat het niet ‘geoperationaliseerd’ kan worden. Economen hebben geen effectieve middelen om in hun berekeningen het overal in de maatschappij voorkomende verlies van een soort bevrediging op te nemen, dat geen marktequivalent heeft. Dus, men kan tegenwoordig economen omschrijven als de leden van een broederschap, die alleen mensen accepteert die bij het uitvoeren van hun professionele arbeid, een getrainde sociale blindheid uitoefenen ten opzichte van de meest fundamentele transactie in de hedendaagse systemen van zowel Oost als West: de vermindering van het persoonlijke vermogen van het individu iets te doen of te maken, wat de prijs is voor elke toename van een verbruiksgoederenrijkdom.

vertaald door R.L. Uiterwijk

Onbruikbare marktintensiteit [fragment]
uit: Het recht op nuttige werkloosheid - Ivan Illich

Oorlogssterkte

2011-12-08T20:10:00.007+01:00

Hitlers uitstel van de aanval op Moskou had geleid tot spectaculaire, maar nauwelijks doorslaggevende acties in de Oostzeestaatsjes en de Oekraïne. Toen het bevel kwam operatie Barbarossa af te ronden met de verovering van Moskou, operatie Tyfoon, was het te laat in het jaar. De situatie aan het front was ontluisterend: door slachtoffers en ziekten werden de eenheden sneller uitgedund dan er vervanging kon worden aangevoerd, waardoor compagnieën gemiddeld minder dan vijftig man telden, een kwart van hun geplande oorlogssterkte. Bovendien hadden degenen die nog leefden sinds 22 juni bijna zestienhonderd kilometer gemarcheerd – ze hadden geen laarzen of sokken en waren fysiek en mentaal volkomen uitgeput. Er kwamen duizend paarden per dag om, er waren geen reserveonderdelen voor voertuigen en het Rode Leger, dat niet meer zou moeten bestaan, vocht nog steeds door. Voor de Waffen-SS was de logistieke situatie even erg, maar de SS-strijdgeest werd er niet door aangetast. Dat was zo opvallend dat generaal von Mackensen, commandant van het 3de pantserkorps, een brief aan Himmler stuurde over de prestaties van Hitlers lijfwacht. Hoewel het alleen de Leibstandarte betrof, slaan zijn opmerkingen even goed op de andere divisies van de Waffen-SS die toen in Rusland streden. Het is de moeite waard eruit te citeren: ‘Het zal u misschien enige deugd doen om uit de mond van de bevelvoerend generaal te vernemen, wat hij en andere divisies vinden van de Leibstandarte, die tijdens deze lange en zware veldtocht dient onder zijn bevel, een legerman en niet iemand van de SS. Herr Reichsführer, ik kan u verzekeren dat de Leibstandarte een voortreffelijke reputatie geniet, niet alleen bij haar hogere commandanten, ook bij haar kameraden in het leger. Iedere divisie zou willen dat de Leibstandarte in de buurt was, zowel tijdens de aanval als tijdens de verdediging. De interne discipline, de koele stoutmoedigheid, de opgewekte ondernemingslust, de onwankelbare absoluutheid tijdens crises (zelfs als het lastig of serieus wordt), de voorbeeldige taaiheid en hardheid, de kameraadschap (die speciale lof verdient) – al deze kwaliteiten zijn uitzonderlijk en onovertroffen. Desondanks heeft het officierskorps een aangename mate van bescheidenheid behouden. Een echte eliteformatie waar ik met blijdschap en trots bevel over voer en die ik oprecht wil behouden, wat hopelijk zal lukken! Deze grenzeloze lof heeft de Leibstandarte te danken aan de grootsheid van haar prestaties en haar militaire vakkundigheid tegenover een vijand wiens moed, koppigheid, aantal en bewapening niet onderschat mogen worden. De uitstraling die van nature om de Führer-lijfwacht hangt, zou hier aan het front niet voldoende geweest zijn om de Leibstandarte zoveel lof zonder grond toe te zwaaien.’ Gelijksoortige erkenning werd ook geuit door andere generaals, wat aantoonde dat de Waffen-SS volwassen geworden was.

vertaald door Piet Hein Geurink

Barbarossa [fragment]
uit: Het verhaal van de Waffen-SS 1923-1945 - Christopher Ailsby

Omdat er nauwelijks fatsoenlijke banen waren

2011-12-07T20:21:00.005+01:00

Op de dag na Elsters arrestatie voltrok zich een ander drama. De SD en Gestapo ontvoerden twee Britse geheimagenten die over de Nederlands-Duitse grens bij Venlo gelokt waren. De twee werden beschuldigd van het aanmoedigen van het verzet in Duitsland tegen Hitler. Het feit dat de bomaanslag in München en wat het Venlo-incident genoemd ging worden, zo vlak na elkaar plaatsvonden, was voor veel buitenstaanders uitermate vreemd. Heydrichs rol bij de eerste plannen voor de ontvoeringen werd na de oorlog beschreven door de sleutelfiguur en ster van die actie. Hij kreeg later de leiding over de contraspionage van de Gestapo in Duitsland en in de bezette gebieden. Zoals zoveel van zijn tijdgenoten was Walter Schellenberg toen de nazi’s aan de macht kwamen een jongeman van 22 jaar op zoek naar een baan. Hij had drie jaar aan de universiteit van Bonn gestudeerd, was van medicijnen op rechten overgestapt, maar had nauwelijks kwalificaties en geen geld. Zoals duizenden andere studenten in Duitsland moest hij op zijn slimheid vertrouwen, omdat er nauwelijks fatsoenlijke banen waren.
De ambitieuze Schellenberg richtte zijn vizier op de SD en wekte de interesse van Heydrich. Die aantrekkingskracht was begrijpelijk: beiden waren jongemannen bezig met hun carrière. Voor de operatie bij Venlo koos Heydrich Schellenberg en een ander SD-talent, Helmuth Knochen, die verantwoordelijk was voor de organisatie van spionagenetwerken in het buitenland. Heydrich zei hem dat hij zich moest uitgeven voor kapitein Schaemmel, een bestaande officier die elders gestationeerd werd. Hij verwierf het vertrouwen van twee Britse spionnen, kapitein S. Payne Best en majoor R.H. Stevens, die hij een aantal malen in Arnhem en Den Haag ontmoette. Hij had ze ervan overtuigd dat er in Duitsland een verzetsgroep van enige omvang bestond. Vermomd als Schaemmel smeekte Schellenberg om door Londen serieus genomen te worden. Hij zag in dat de zaak zich niet te lang kon voortslepen, want vanzelfsprekend zouden Payne Best en Stevens op een gegeven moment concrete voorstellen willen horen van de mensen die ‘Schaemmel’ beweerde te vertegenwoordigen.
Het tempo werd geforceerd door de komst van een vertrouwde figuur, want opnieuw was Alfred Naujocks klaar voor actie. Hij had een groep SD’ers bij elkaar voor een aanval op het café in Venlo waar ‘Schaemmel’ en de Britten hadden afgesproken. Payne Best en Stevens kwamen in het gezelschap van luitenant Coppins in een grote Buick bij het café aan en werden onthaald op een kogelregen uit een wagen van de SS, die vol zat met mensen van Naujocks. De Britse officieren werden door de Duitsers opgepikt en met grote snelheid over de grens gereden. Ze brachten de rest van de oorlog in gevangenschap door. Luitenant Coppins, die een officier van de Nederlandse generale staf met de naam Klop bleek te zijn, overleed in een ziekenhuis in Düsseldorf aan de schotwonden die hij in Venlo had opgelopen.
Er zijn nog veel onopgeloste vragen over het Venlo-incident. In zijn memoires beweerden Schellenberg dat de beslissing om Payne Best en Stevens te pakken, al enkele uren na de bomaanslag in München was genomen, maar later bleek dat Naujocks team al op 7 november klaarstond, dat is een dag voor de explosie. Het was bijna onweerstaanbaar om te concluderen dat beide gebeurtenissen uit dezelfde bron stamden. Op 27 november liet Himmler weten dat Georg Elser opgepakt was en dat Elser had samengewerkt met de twee Britse spionnen. Wat er ook van waar was, Hitler had zijn voorwendsel voor een aanval in het westen, met name op Nederland en België, gerechtvaardigd door het feit dat het neutrale Nederland op zijn grond verraders van het rijk had laten opereren. De Gestapo had de weg geplaveid voor de succesvol verlopen oorlog in het oosten en het voorwerk gedaan voor de komende aanval in het westen. Himmlers en Heydrichs mannen bleven bovendien onvermoeibaar en gestaag werken aan versterking van hun grip op Duitsland.

vertaald door Piet Hein Geurink

Heydrich neemt de macht over [fragment]
uit: De geschiedenis van de Gestapo 1933-1945 - Rupert Butler

We are simply contesting his right to posit certain first principles

2011-12-06T18:18:00.002+01:00

Among the superstitions from which we are freed by the abandonment of metaphysics is the view that it is the business of the philosopher to construct a deductive system. In rejecting this view we are not, of course, suggesting that the philosopher can dispense with deductive reasoning. We are simply contesting his right to posit certain first principles, and then offer them with their consequences as a complete picture of reality. To discredit this procedure, one has only to show that there can be no first principles of the kind it requires.
As it is the function of these first principles to provide a certain basis for our knowledge, it is clear that they are not to be found among the so-called laws of nature. For we shall see that the 'laws of nature', if they are not mere definitions, are simply hypotheses which may be confuted by experience. And, indeed, it has never been the practice of the system-builders in philosophy to choose inductive generalizations for their premises. Rightly regarding such generalizations as being merely probable, they subordinate them to principles which they believe to be logically certain.
This is illustrated most clearly in the system of Descartes. It is commonly said that Descartes attempted to derive all human knowledge from premises whose truth was intuitively certain : but this interpretation puts an undue stress on the element of psychology in his system. I think he realized well enough that a mere appeal to intuition was insufficient for his purpose, since men are not all equally credulous, and that what he was really trying to do was to base all our knowledge on propositions which it would be self-contradictory to deny. He thought he had found such a proposition in 'cogito', which must not here be understood in its ordinary sense of 'I think', but rather as meaning 'there is a thought now'. In fact he was wrong, because "non cogito' would be self-contradictory only if it negated itself; and this no significant proposition can do. But even if it were true that such a proposition as 'there is a thought now' was logically certain, it still would not serve Descartes's purpose. For if 'cogito' is taken in this sense, his initial principle, 'cogito ergo sum', is false. 'I exist' does not follow from 'there is a thought now'. The fact that a thought occurs at a given moment does not entail that any other thought has occurred at any other moment, still less that there has occurred a series of thoughts sufficient to constitute a single self. As Hume conclusively showed, no one event intrinsically points to any other. We infer the existence of events which we are not actually observing, with the help of general principles. But these principles must be obtained inductively. By mere deduction from what is immediately given we cannot advance a single step beyond. And, consequently, any attempt to base a deductive system on propositions which describe what is immediately given is bound to be a failure.
The only other course open to one who wished to deduce all our knowledge from 'first principles', without indulging in metaphysics, would be to take for his premises a set of a priori truths. But, as we have already mentioned, and shall later show, an a priori truth is a tautology. And from a set of tautologies, taken by themselves, only further tautologies can be validly deduced. But it would be absurd to put forward a system of tautologies as constituting the whole truth about the universe. And thus we may conclude that it is not possible to deduce all our knowledge from 'first principles'; so that those who hold that it is the function of philosophy to carry out such a deduction are denying its claim to be a genuine branch of knowledge.

The function of philosophy [fragment]
uit: Language, truth and logic - A.J. Ayer

Van vreemdeling tot gast

2011-12-05T19:20:00.003+01:00

Een vreemde gast is eigenlijk een pleonasme. Oorspronkelijk betekende gast zelf al ‘vreemdeling’. De betekenis bestond nog in het Middelnederlands en je proeft haar ook een beetje in samenstellingen als gastspeler en gastdirigent. In deze woorden heeft gast een neutrale gevoelswaarde. Maar meestal is de betekenis positief geladen. Als je zegt: ‘Jij bent vanavond mijn gast’, dan ben je van plan de aangesproken persoon eens goed te onthalen en lekker te verwennen.
Merkwaardig is het te bedenken dat gast eigenlijk hetzelfde woord is al het Latijnse host(is). Hetzelfde woord ja, want het Nederlands en het Latijn behoren tot dezelfde taalfamilie, het Indo-Europees, en hebben dus veel woorden gemeenschappelijk. De ontwikkeling van die woorden is in elk van beide talen wel volgens verschillende regels verlopen. Zo komt de h waarmee veel woorden in het Latijn beginnen overeen met een g in het Nederlands (en in andere Germaanse talen). Het Latijnse habere (=hebben) is verwant met geven en het Nederlandse (boom)gaard is in het Latijn hortus (=tuin). Gast is dus identiek aan hostis. Dit is daarom zo merkwaardig omdat de betekenissen elkaars tegenovergestelde schijnen te zijn. Tegenover een gast koester je vriendschappelijke gevoelens en hostis betekent ‘vijand’! Les extrêmes se touchent, de uitersten raken elkaar.
Het betekenisverschil is niet zo moeilijk te begrijpen als je bedenkt dat de oorspronkelijke betekenis van het woord ‘vreemdeling’ was. En tegenover een vreemdeling kun je je zowel vriendelijk als vijandelijk opstellen. In het Oudhoogduits kon gast ‘vreemdeling’, ‘vijand’ en ‘gast’ betekenen en in het Middelhoogduits ‘vreemdeling’, ‘krijgsman’ en ‘gast’. Ook in de Germaanse streken kon zich dus een ongunstige betekenis ontwikkelen. Maar veel vaker treft men bij de volkeren hier, wier grote gastvrijheid reeds door Tacitus en Caesar wordt vermeld, de ontwikkeling tot ‘gast’, ‘gastvriend’ aan. In eerste aanleg verschafte men de vreemdeling een verblijfplaats en onderdak vóór de gesloten deur van het eigen huis, maar later nam men hem in huis op en behandelde hem met veel voorkomendheid. Een analoge betekenisontwikkeling – van vreemdeling tot gast – valt op te merken bij het Zweedse främmande (= vreemde, buitenlands). Als zelfstandig naamwoord (in het meervoud) betekent dit woord behalve ‘vreemden’ ook ‘gasten’. In die laatste betekenis is het synoniem met gäster, het meervoud van gäst.
In het oudste Latijn was een hostis een vreemdeling. Sinds de grote oorlogen evenwel (van 343 tot 272 voor Christus) heeft het woord een negatieve gevoelswaarde gekregen en is ‘vijandelijke vreemde’, ‘(oorlogs)vijand’ gaan betekenen. In bijzondere gevallen echter – men denke aan de kooplieden en gezanten – kon een vijand in bescherming worden genomen. Dat gebeurde in Rome door de hospes. Het woord hospes is ontstaan uit hostipotis en betekende aanvankelijk ‘heer van de vreemdeling’, dus ‘gastheer’. De betekenis ‘gastheer’ ontwikkelde zich verder tot ‘gastvriend’ en ‘gast’. Van hospes in de betekenis van ‘gast’ zijn allerlei woorden afgeleid zoals hospiteren en hospitaal.

Een vreemde gast [fragment]
uit: Woorden hebben geschiedenis - Marlies Philippa

The persistent habit of denouncing a superstition and look to its polar opposite

2011-12-04T13:47:00.004+01:00

Take, for example, the series of words used in English for the temperature of water. The full spectrum of temperature goes from 0 degrees to 100 degrees Celsius, but the number of different temperature readings is infinite; our choice of one hundred points on the scale is already a simplification for our convenience, and an arbitrary one, in that we could choose ten or twenty or any other number. But when we then use the words cold, warm, hot, and scalding, we are simplifying even further. Warm water is, then, in one sense not a fact of nature; it represents instead a decision of the English language to cut up the spectrum in a particular, arbitrary way. There is no concept warmness outside of the language, and the meaning of that word derives not primarily from its reflecting reality but rather from its place in the system of terms, its differentiating warm from hot. Interestingly, the arbitrariness (in Saussure’s defined case) is further hightlighted if we look at the closely related cognates in German. For while the words may look the same, they are not; the transition from the German word warm to heiss occurs very much further up the scale than is the case in the transition from warm to hot. The transition marks the upper end of the comfort zone in German (heisses Wasser is almost too hot) while it marks the lower end in English (hot water is hot enough). An English speaker who learns the similar German words without realizing that the two systems are different is likely to get hurt. A German speaker, on the other hand, going at the matter from the other direction, is likely to end up with a bath he will think rather too cold. What, then, is the concept warmness of water? It is a creation of the English language, a decision on its speakers’ part to group together and regard as equivalent for a certain purpose everything from roughly 90 degrees to 115 degrees Fahrenheit. Water itself does not dictate such a choice, but only the arbitrary system of a given language; and it is the transition point, to cold and to hot, and thus the differences between the three terms, that determine meaning.
It is easy to draw completely false conclusions from Saussure’s argument. For example: the fact that warmness as a concept is a creation of the English language does not mean that warmness has nothing to do with reality or that statements that include reference to warmness are only statements about the English language, not about the world. On the contrary, variations in temperature must exist and be perceptible to allow the contrast between warm and hot to mean anything. If the words only told us something about English without also telling us what the actual conditions were that made the use of one rather than the other an appropriate and correct use of English, then they could not tell us anything about English either: English would not exist. It works both ways: the word warm gives us information about our language only given our recognizing temperature variations. And the word warm gives us information about the world only given our ability to understand and use English. It is just as wrong to say that warmth is simply a fact of nature as it is to say that warmth is simply a fact of nature as it is to say that warmth is simply a fact about language; and the greatest error of all would be to assume that the falsity of the first of these alternatives required us to turn to the second. But as we shall see, this is a typical deconstructive error – one engendered by the persistent habit of denouncing a superstition and look to its polar opposite in order to complete the denunciation. Unfortunately, these two positions are not opposites, in the sense that one must be right if the other is wrong, but instead equivalents, being two different versions of the same logical error.
An equally false conclusion, only possible if Saussure’s point is completely misunderstood, is that the arbitrariness of the sign makes meaning arbitrary in the sense of indeterminate. To the contrary: it is precisely the fact that the conceptual system of English is the common property of it speakers (i.e., that all in a sense agree to make the same arbitrary decision) that gives its words any meaning at all. As Saussure himself puts it, “The word arbitrary … should not imply that the choice of the signifier is left entirely to the speaker (we shall see below that the individual does not have the power to change a sign in any way once it has been established in the linguistic community),” and “The arbitrary nature of the sign explains in turn why the social fact alone can create a linguistic system. The community is necessary if values that owe their existence today solely to usage and general acceptance are to be set up; by himself, the individual is incapable of fixing a single value.” Arbitrariness in this sense, then refers not to randomness but to the reverse, to the fact that there is a definite agreement on the particular system of terms to be used and on how they are to be used. It does not mean that the meaning of a given word is arbitrary, for unless that word has a place in a system of terms, there is no system, no agreement, no meaning, and thus no language and no communication.
This brief exposition has been designed to give a sense of what Saussure means when he says that in language there are no positive terms (i.e., terms with inherent meaning outside the system) but only differences – like the difference between warm and hot – with meaning established by those differences.

Deconstruction and language [fragment]
uit: Against deconstruction - John M. Ellis

Kijkend in de lens en blikkend in een spiegel

2011-12-02T20:33:00.003+01:00

Wie zichzelf knap en aardig vindt, kan door zijn naasten als een oerlelijke schurk worden beschouwd en omgekeerd. Dat lijkt vreemd, want we hebben doorlopend met zowel onszelf als met anderen te maken. Waar komen zulke verschillen dan vandaan? Men deed hierover het volgende proefje. Vrijwilligers werden onder twee condities gefotografeerd: kijkend in de lens en blikkend in een spiegel. Zij moesten een bepaalde gelaatsuitdrukking nadoen, zoals kwaadheid, vriendelijkheid en een neutrale uitdrukking. Vervolgens werden de foto’s door anderen beoordeeld op ‘echtheid’ of gelijkenis. Het bleek dat mensen veel expressiever zijn als zij voor een foto emoties spelen dan wanneer zij in een spiegel kijken. Wat zit hier achter?
Als we via een fototoestel naar iemand kijken, doet de situatie enigszins aan communicatie denken. Je ziet jezelf niet, maar je probeert een ander iets over te brengen. Bij het kijken in een spiegel hoeven we minder ons best te doen: wat vertrokken spiertjes lijken algauw op een lach. Om die reden zijn mensen op foto’s verhoudingsgewijs expressief.
Het zelfbeeld dat we hebben, zou vooral gebaseerd zijn op het kijken in spiegels, maar onder die omstandigheden zien we er in zekere zin anders uit dan wanneer we direct met onze medemensen te maken hebben. Op die manier zou een verschil kunnen ontstaan tussen de ideeën die we over onszelf vormen en de wijze waarop anderen letterlijk of figuurlijk tegen ons aan kijken.

Relaties [fragment]
uit: Toestanden - Piet Vroon

Het verband tussen woord en daad ligt in het algemeen los

2011-11-30T20:50:00.003+01:00

Gedeelde smart is halve smart. Mensen die zich ellendig voelen, zoeken vaak troost bij lotgenoten. Dat ligt wel voor de hand, maar het is niet altijd verstandig om dat te doen. Als men depressieve mensen met andere neerslachtigen laat redekavelen, neemt de kommer en kwel eerder toe dan af. Dit proces kan leiden tot een vicieuze cirkel. Het resultaat is vaak een toenemend isolement.
Wie zijn kinderen liefheeft, kastijdt ze. Dat advies is niet zo erg raadzaam. Het voortdurend aftuigen van kinderen heeft vaak tot gevolg dat zij als volwassenen in woord en daad agressief worden. Afgezien daarvan worden later vaak geen fatsoenlijke emotionele banden met anderen gevormd, omdat men als het ware heeft geleerd dat het contact met een medemens leidt tot straf.
Geen woorden maar daden. Anders gezegd, bij het beoordelen van de ander zijn we gewoon meer op het gedrag te letten dan op dingen die mensen over zichzelf zeggen. Hier zit wel wat in. Het verband tussen woord en daad ligt in het algemeen los. Men heeft videobanden gemaakt van mensen die zich op een bepaalde manier gedroegen maar die beweerden dat zij heel anders in elkaar zaten. Zowel de toeschouwers als de proefpersonen zelf hebben dan (inderdaad) meer de neiging op het gedrag te letten dan op de uitgesproken woorden. Dankzij zo’n procedure wil een zelfbeeld nog weleens op een leerzame wijze sneuvelen.
Schoonheid gaat niet verder dan het velletje. Dat is niet waar. Knappe mensen krijgen vrij gemakkelijk een baan, zij verdienen meer, hebben meer zelfvertrouwen, zijn gelukkiger dan anderen, worden door rechters milder beoordeeld, zijn in het algemeen gewaardeerd, hebben relatief weinig kans op het ontwikkelen van psychische stoornissen en hun psychotherapeutische behandeling neigt naar succes. De oorzaak van dat alles is dat knappe mensen door de bank genomen aardig bejegend worden. Daardoor krijgen zij meer zelfvertrouwen, enz.
Je kunt een oude hond geen nieuwe trucjes leren. Als we bejaarden gemakshalve als oude honden mogen aanduiden, is deze uitdrukking niet juist. Veel van onze geestelijke vermogens gaan in de loop van de jaren achteruit, maar dat wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door een gebrek aan bezigheden. Geestelijke activiteit en oefening kunnen dit proces afremmen en soms zelfs tot op zekere hoogte omkeren. Zowel voor spieren als hersenen geldt: ‘use them or loose them’.
Tegengestelde polen trekken elkaar aan. Deze opvatting is in het algemeen gesproken onjuist. Mensen zoeken elkaars gezelschap vooral op grond van gelijke kenmerken. Onderzoek over selectieve partnerkeuze heeft laten zien dat wij ons vooral tot iemand aangetrokken voelen die qua persoonlijkheid, opleiding en zelfs fysieke verschijning op ons lijkt. In statistische termen: de correlaties die behoren bij selectieve partnerkeuze liggen tussen .40 en .70, afhankelijk van het kenmerk.

Spreekwoorden en gezegden [fragment]
uit: Kopzorgen - Piet Vroon

Om die reden worden kerncentrales veel gevaarlijker gevonden dan kolencentrales

2011-11-29T21:25:00.003+01:00

Het dubbelzinnige van ons doen en laten bij ongelukken en rampen is in allerlei vormen geobserveerd. Psychologen praten over een wet van de kleine getallen. Daar zijn twee varianten van. De eerste houdt in dat we kleine getallen niet optellen. Om die reden worden kerncentrales veel gevaarlijker gevonden dan kolencentrales, duizenden doden in één klap is veel erger dan evenveel slachtoffers, verdeeld over honderd jaar. Om diezelfde reden is de knakenkaart geflipt: de rijksdaalders worden niet opgeteld en leiden dus ook niet tot verminderd doktersbezoek.
De tweede variant van deze wet zegt dat we de eigenschappen van het toeval ten onrechte willen aantreffen in kleine steekproeven. We noemen het geen toeval als het kroost uit tien jongens bestaat, en we menen ook dat een ongeluk in principe alleen behoort te komen. Als dat niet klopt, veronderstellen we dat er duistere machten in het spel zijn, waarvoor vroeger de heksen met de daarbij passende vervolgingen dienden. Dergelijke ‘verklaringen’ worden verzonnen omdat we niet goed beseffen wat toevallig is en wat niet. Hierbij wordt ook een rol gespeeld door ons voorstellingsvermogen. Een ramp is pas vreselijk als zij zich in korte tijd afspeelt en goed voorstelbaar is. We herdenken met regelmaat de doden van de wereldoorlogen, maar niemand praat over het feit dat in deze eeuw meer mensen aan griep zijn gestorven. Die kwaal is veel meer in de tijd gespreid. Er valt telkens een beperkt aantal slachtoffers en de wet van de kleine getallen doet haar werk: de cijfers worden niet opgeteld en we blijven griep als iets onschuldigs beschouwen.
Nog een aspect van deze wet is dat we de kans op herhaling van een van het toeval afhankelijke ramp onderschatten. Als in een dorp gemiddeld één keer in de honderd jaar een grote brand voorkomt, zegt men dat je er direct na de vuurzee moet gaan wonen. Na een grote overstroming zou er een reeks kleintjes komen. Er zijn wereldwijd studies gedaan over de reacties van mensen op zulke watersnoodrampen. Over het algemeen is er een neiging om de dijken zo ver op te hogen dat de vorige ramp kan worden doorstaan, maar we realiseren ons niet dat de volgende nog erger kan zijn. Zo treedt in Italië de rivier de Arno gemiddeld één keer in de vijf jaar buiten haar oevers, en gemiddeld eens per eeuw is geen enkele verstandige maatregel genomen. Men rekent erop dat de volgende overstroming weer klein zal zijn, en opeenvolgende generaties zorgen ervoor dat de herinnering aan wat er gebeurd is teloorgaat.
Rampen moeten niet alleen in het verleden duidelijk gedefinieerd zijn, dat geldt ook voor de toekomst. Veel mensen zien in dat het verstandig is veiligheidsgordels om te doen, maar zij stoppen niet met roken. Een verkeersongeluk over drie minuten spreekt meer aan dan de verstikkingsdood na een kwart eeuw. Verzekeringsmaatschappijen schieten hierop in door rampenscenario’s te schetsen die goed voorstelbaar zijn en die zich overmorgen kunnen afspelen. Om die reden verzekeren zij wel relatief kleine risico’s zoals brandjes die betrekkelijk waarschijnlijk zijn, maar niet veel ernstiger natuurrampen of molest die minder vaak voorkomen.
Het zich indekken tegen betrekkelijk kleine calamiteiten levert soms echter rampen op voor de toekomst. In Spanje is de dorre meseta ontstaan omdat men vond dat er best een paar bomen gekapt konden worden voor de bouw van oorlogsschepen, en Florence wordt regelmatig overstroomd omdat men om vergelijkbare redenen meende dat de bossen van Toscane uitgedund konden worden. Men zegt dat mensen zich van dieren onderscheiden door het bezit van een tijdsperspectief, maar dit is slechts van beperkte omvang en functioneert matigjes.

Rampen [fragment]
uit: Allemaal psychisch - Piet Vroon

Their usefulness is not empirical but rhetorical

2011-11-27T21:08:00.003+01:00

Observe what Freud did with the already familiar insight that our minds operate largely beneath the threshold of consciousness and that our thoughts are shaped in part by bodily needs, self-regard, and ill-will toward rivals. Who would want to deny it? But in Freud’s system these dispositions have congealed, unnecessarily, into an inner personage called “the unconscious.” And this personage in its turn allegedly contains homunculi – the ego, the id, the superego – who employ various stratagems in vying with one another for control over our actions.
Neither in Freud’s case histories nor anywhere else do we find evidence of behavioral manifestations that point unambiguously to the need for such mythic entities. Their usefulness is not empirical but rhetorical. Each posited subset of “the unconscious” permits another strand of contrary motivation to be added to the already tangled explanatory skein, leaving us, if we are sufficiently gullible, so impressed by the psychoanalytic interpreter’s diagnostic acumen that we think we are witnessing elegant and validated feats of deduction instead of being told a self-serving detective story in which the very mystery itself – which of the elves checkmated which others to generate the symptom or dream or error? – is an artifact of question-begging maneuvres. As Freud’s amused critic Ludwig Wittgenstein brightly put it, to dispense with the Freudian unconscious would be like having to say, truthfully, “We do not know who did that” instead of the more impressive but specious “Mr. Donotknow did that” (Bouveresse 1995, pp. 33-34).
Every distinctive feature of Freudian thought is vulnerable to this same objection. In Freud’s discourse, facts are never more than a warm-up act for the featured performance of Mr. Donotknow. A freewheeling inventiveness pervades his assertions about the causes and cure of neuroses, the interpretability of symptoms as somatic compromise formations, the central importance of incestuous and murderous urges and castration fears in the socialization of children, the necessarily envious and amoral character of women, the wish-fulfillment theory of dreaming, the origin of medical compassion in childhood sadism, the emergence of sexual identity from a primary base of bisexuality, the insidious operation of the death instinct, and the indestructability of all memories, to say nothing of our enervating Lamarckian inheritance of traumatic memory traces from the earliest days of the human race.

Freudian suspicion and suspicion of Freud [fragment]
uit: Follies of the wise : dissenting essays - Frederick Crews

Er is nog nooit een meesterwerk in de standaardtaal geschreven

2011-11-26T12:40:00.005+01:00

Wie als student, als docent, als criticus of als vertaler wel eens het genoegen heeft gehad zich langdurig met één boek in te laten, weet dat er eindeloos veel gegevens loskomen als je zo’n tekst uiteenrafelt, maar een ‘kern’ laat zich desondanks niet vatten. Het merkwaardige is dat heel goede en heel slechte boeken in dat opzicht op elkaar lijken. Je leest soms academische analyses (of recensies) waarvoor je bereid bent de hoed te lichten zo knap zijn ze, terwijl ze toch gaan over een slecht of middelmatig boek.
De kwestie is dat zo’n kern of ‘inhoud’ volkomen verstrengeld is met de manier waarop een schrijver zijn gedachten en gevoelens heeft verwoord. Doordat dit, als het goed is, uiterst persoonlijk gebeurt – ironisch, melancholiek, dubbelzinnig, ambigu of hoe je het ook wilt noemen – krijgt wat hij geschreven heeft een veelzijdigheid die niet eenduidig te interpreteren is.
Een schrijver giet zijn verhaal niet in de mal van de standaardtaal, want de standaardtaal is een artificiële abstractie, nuttig als model, maar onbruikbaar voor het uitdrukken van gevoelens en gedachten die méér zijn dan clichés. In de praktijk bestaat er geen standaardtaal. In het dagelijks leven hebben we te maken met een veelheid van talen (van de krant, van het parlement, van het management, van de tv of welke ‘maatschappelijke sector’ dan ook), die allemaal hun eigen grammatica en woordenschat hebben. In het huidige tijdsgewricht kun je zelfs wel spreken van een jargon-achtige verzelfstandiging van zulke talen, die de mogelijkheid van een gemeenschappelijke communicatie bedreigt.
Er is nog nooit een meesterwerk in de standaardtaal geschreven. Iedere schrijver schept zijn eigen taal, maar dan wel één die ernaar streeft iets universeels tot uitdrukking te brengen, wat zoals men begrijpt nog niet zo eenvoudig is. Zeggen dat iets goed of slecht geschreven is, is dientengevolge niet gemakkelijk. Meestal doet een criticus die zich in zulke bewoordingen uitlaat een beroep op een andere taal, één die geschikter is voor het doen van mededelingen dan voor de kunst.

Massacultuur [fragment]
uit: ISBN van de wereldliteratuur - Willem Kuipers

Alle wetenschappen in zijn hoofd en alle kunsten in zijn handen

2011-11-24T23:21:00.002+01:00

Conté was in 1755 ter wereld gekomen in de buurt van het stadje Sées – waar een standbeeld van hem staat – ten oosten van Parijs. Hij kon als kind goed tekenen, ging bij een schilder in de leer en vestigde zijn naam als portretschilder. Zijn schilderwerk zou vele jaren zijn voornaamste bron van inkomsten worden. ’s Nachts echter voerde hij chemische experimenten uit en knutselde hij alle mogelijke werktuigen in elkaar. De Franse revolutionairen zagen in hem de ideale man om hun grafietprobleem op te lossen. Zuiver grafiet kwam alleen uit Engeland en met dat land lagen ze overhoop. Conté kreeg in maart 1794 het bevel binnen een week iets te verzinnen met een grondstof uit Franse bodem. Hij nam fijngemalen klei, mengde die met onzuiver, Frans grafiet en bakte het. Op die manier werd de potloodstift keramisch vervaardigd. Gebruikte je iets meer grafiet dan werd de stift zwarter, maar zachter. Nam je iets minder dan gebeurde het omgekeerde. De opdrachtgevers waren enthousiast.
Conté had echter ernstiger zaken aan het hoofd. Al in juni vond de veldslag van Fleurus plaats. Op aandringen van zijn vrouw en zijn broer Louis te plezieren, vroeg hij in januari 1795 een octrooi aan op het potlood, dat hem verleend werd onder Frans patentnummer 32. Louis richtte een fabriek op in Boulogne-sur-Mer, waar ook tweehonderd jaar later de Conté-fabrieken nog gevestigd zijn.
Tegen 1798 was de reputatie van de autodidact-ingenieur zo groot dat Napoleon hem als hoofd van de technici meenam op zijn Egyptische expeditie. Voor de kust van Alexandrië kwam Napoleons schip in moeilijkheden, waarna het samen met de complete technische uitrusting verging. Conté kreeg meteen de kans om zijn veelzijdigheid te demonstreren. Hij construeerde ovens om brood te bakken, molens om kalk te malen, hydraulische machines en een optische telegraaf. Tegelijk bracht hij alles in kaart, maakte hij eindeloos tekeningen en aquarellen. Napoleon zou hem daarvoor in zijn memoires gedenken. ‘Conté heeft alle wetenschappen in zijn hoofd en alle kunsten in zijn handen,’ aldus een van de expeditiegenoten achteraf. In december 1805 overleed hij op 50-jarige leeftijd aan een hartaderbreuk.

Conté [fragment]
uit: De kroon op het merk - Marcel Grauls

The era from the age of Goethe to the age of Goering

2011-11-24T13:07:00.004+01:00

When The Magic Mountain came out in the troubled Germany of 1924, Thomas Mann was already a very famous writer, the leading novelist of modern German literature. He took his representative role seriously. The Hungarian Marxist critic Georg Lukacs was to identify Mann as one of the major modern writers, and see him as the greatest German voice of his age. Mann, he said, was indeed ‘representative’, and in the key sense of being in tune with the march of modern reality and thought. Lukacs’s interpretation of Mann is, of course, part of his own Marxist account of modern history as it moves from the bourgeois to the ‘socialist’ age. It also has a special interest because Lukacs is almost certainly a source for one of the characteristics in the novel, the Catholic and revolutionary Naphta. Mann had some important debates with Lukacs and we can understand the mutual interest of the two men. To Lukacs, Mann was not a Modernist writer, for he saw Modernism as largely an evasion of history, a retreat into private consciousness. Mann, on the other hand, saw the world ‘as it was’. ‘Thomas Mann presents a complete picture of bourgeois life and its predicaments,’ Lukacs observes, ‘but it is a picture of a precise moment, a precise stage of development.’
In fact Mann’s work covered a dreadful series of such moments and developments. For the achievement of Mann’s lifetime was the production of an oeuvre of major books that lead us from the earliest days of Germany as a nation through to the present postwar world, where Germany is not one state but two. Mann’s first major book Buddenbrooks appeared in 1901, as the century started, and his last, The Confessions of Felix Krull, in 1954. Mann’s lifetime therefore covered the growth of Germany from a confederation into a leading industrial and scientific nation, crossed with two World Wars and a double sense of defeat, and reached into the era of both German liberal democracy and German communism. And Buddenbrooks itself reached back three more generations, so that Mann’s work effectively spanned the era from the age of Goethe to the age of Goering. His career began as a national writer who was challenging the twentieth-century bourgeois revolution from the standpoint of an older, deeper view of Kultur and spirit. It ended with Mann as an exile, driven from Germany by the rise of Hitler. The books of the great Nobel Prizewinner (he won it in 1929, after the appearance of The Magic Mountain) were burnt, and Mann fled to Switzerland and then the United States, a witness to what state modern ideas had brought the world. The writer of an ambiguous German conservatism had now become the spokesman for a modern humanism – in an era in which some of the troubling and deathly ideas that run through The Magic Mountain had become a terrible actuality.

Thomas Mann [fragment]
uit: The modern world : ten great writers - Malcolm Bradbury

Where was the city’s version of Mt. Rushmore?

2011-11-22T18:58:00.003+01:00

With our high school friend Steve, an always grinning imp working at an air force outside Oxford, we drove our teensy rented Vauxhall northward to Manchester. We were already a wreck from a week of alcohol abuse, British cuisine, and one another’s company. On top of it – and, yes, this is sacrilege – I’d had enough of BBC Radio, with those chirpy deejays and their spot-on accents, yammering on optimistically about the gloomy weather and playing the same three songs: Betty Boo’s “Where Are You Baby?” and trippy remixes of Suzanne Vega”s “Tom’s Diner” and Sting’s “Englishman in New York.” I was looking for nonstop wish fulfillment: music by the Cure, Lush, My Bloody Valentine, Ride, and the other British bands I was reading about every other week in NME and Melody Maker. (I listened hard for The John Peel Show but we never seemed to be in the car when it was on.) The foul mood we were all in contributed to my initial reaction to Manchester: That’s it? We drove through the ugly, drab, deserted downtown area and I silently fumed. Where was the sign saying THE SMITHS WALKING TOUR BEGINS HERE!? Where was the city’s version of Mt. Rushmore, featuring the craggy faces of local heroes Ian Curtis, Morrissey, the Buzzcocks’ Pete Shelley, and the Fall’s Mark E. Smith? I all but needed Johnny Marr, Bernard Summer, and the Happy Mondays’ Shaun Ryder to be waving at us from the middle of a roundabout as we pulled in to town. But as Steve kept driving, looking for the B&B we’d reserved for the night, I noticed that we were on Rusholme Road, and that there were some possible ruffians walking along it. We passed a row of what might have been the “ugly new houses” that Morrissey talked about in “Paint a Vulgar Picture.” A directional sign pointed out a road to Macclesfield, where Curtis had lived and died. I saw the gloom. I saw the futility. That was, of course, why I’d come: to see the squalor from which my favorite depressing musicians had sprung. Not only would it alow a glimpse into how they lived their lives, but secrets about their lyrics and music might be revealed only to me just by being there. At the same time, the visit might help to explain why their music was so important to a guy from a comparatively sunny and unbeat part of the world. Just maybe, my heroes were more like me than I could’ve guessed back home. At the very least, the city felt pleasantly familiar to someone who’d concocted an image of it from afar based solely on photographs, videos, and lyrics. There was beauty amid the colorlessness – or maybe because of it: the way the sunlight breaking through the overcast sky would hit and reflect off black Gothic churches, industrial buildings, and the gray stone town houses. Our spirits brightened considerably when we passed the only Domino’s Pizza in northern England. Hungry, tired, and mildy homesick, we hooted in approval despite the consensus that Domino’s tasted like cardboard. But the pizza chain, we knew, is a Michigan concern it seemed perversely uplifting to have come all this way to get a few slices of something we rarely craved when we were at home.

uit: Perfect from now on : how indie rock saved my life - John Sellers

When designers or engineers are building something for themselves

2011-11-21T18:56:00.005+01:00

An interesting exception to these problems [designers not knowing about people’s likes and dislikes] comes when designers or engineers are building something for themselves that they will use frequently in their own everyday lives. Such products tend to excel. As a result, the best products today, from a behavioral point of view, are often those that come from the athletic, sports, and craft industries, because these products do get designed, purchased, and used by people who put behavior above everything else. Go to a good hardware store and examine the hand tools used by gardeners, woodworkers, and machinists. These tools, developed over centuries of use, are carefully designed to feel good, to be balanced, to give precise feedback, and to perform well. Go to a good outfitter’s shop and look at a mountain climber’s tools or at the tents and backpacks used by serious hikers and campers. Or go to a professional chef’s supply house and examine what real chefs buy and use in their kitchens.
I have found it interesting to compare the electronic equipment sold to professionals. Although much more expensive, the professional equipment tends to be simpler and easier to use. Video recorders for the home market have numerous flashing lights, many buttons and settings, and complex menus for setting the time and programming future recording. The recorders for the professionals just have the essentials and are therefore easier to use while functioning better. This difference arises, in part, because the designers will be using the products themselves, so they know just what is important and what is not. Tools made by artisans for themselves all have this property. Designers of hiking or mountain climbing equipment may one day find their lives depending upon the quality and behavior and their own designs.

Three levels of design [fragment]
uit: Emotional design : why we love (or hate) everyday things - Donald A. Norman

People engage in a search for evidence that is biased toward confirmation

2011-11-18T21:01:00.004+01:00

Still further evidence that people tend to seek out confirmatory evidence comes from research that was designed to investigate a very different problem – namely, the psychological basis of perceived similarity. As part of his research, one group of participants was asked which two countries are more similar to one another. East Germany and West Germany, or Sri Lanka and Nepal. Most of them said that East and West Germany are more similar. A second group of participants, however, was asked which two countries are more different from one another, East Germany and West Germany, or Sri Lanka and Nepal. The majority likewise said that East and West Germany are more dissimilar. This leads to the seemingly impossible conclusion that East and West Germany are both more similar and more disimilar than Sri Lanka and Nepal. How can that be?
The accepted interpretation of these results is that judgments of similarity are primarily determined by features that two entities share. Because people know more about East and West Germany than they do about Sri Lanka and Nepal (people in the Western World, that is), they can think of more things they have in common, and so they seem more similar. Judgements of dissimilarity, on the other hand, are primarily determined by features that are not shared by the two entities – i.e., by those features that are distinctive to one or the other. Again, because people know more about East and West Germany than Sri Lanka an d Nepal, it is easier to think of ways in which they differ from one another, and so they are seen as more dissimilar as well.
With respect to the focus of this chapter, it seems that once again people engage in a search for evidence that is biased toward confirmation. Asked to assess the similarity of two entities, people pay more attention to the ways in which they are similar than the ways in which they differ. Asked to assess dissimilarity, they become more concerned with differences than with similarities. In other words, when testing a hypothesis of similarity, people look for evidence of similarity rather than dissimilarity, and when testing a hypothesis of dissimilarity, they do the opposite. The relationship one perceives between two entities, then, can vary with the precise form of the questions that is asked.

Too much from too little [fragment]
uit: How we know what isn’t so : the fallibility of human reason in everyday life - Thomas Gilovich

The verbal class

2011-11-17T13:40:00.004+01:00

When I say that the upper-middle class is my maloo, I do not mean that I am quite of that. Strictly speaking, I am fairly sure that I do not qualify financially. I do not drive a BMW, a Mercedes, or a Jaguar; I do not dream of driving such cars, and if I leave the earth without owning one or the other of them, I shall not, for that reason, die with a frown on my face (I cannot otherwise promise to depart smiling). I own no works of art, nor do I aspire to own anything above the level of an unnumbered print. No espresso machine sits on the counter of my kitchen, no mousse molds sit upon the shelves of my cabinets. From the tax standpoint, I do not earn enough money now, nor do I soon expect to earn enough, to cry out, in the words of the rock ’n roll song, “Gimme shelter.” Do not get me wrong. I should not in the least mind driving off in a Mercedes 380 SL, a Turner watercolor locked in its trunk, on my way to have a cappuccino with my tax lawyer. But my mind, that great wanderer, does not linger long on such things. Expensive good taste, that sine qua non of the new upper-middle class, is not my sine qua non. I do not despise it; I am not in the least uncomfortable around it; but I do not live for it.
What, then, do I live for? Apart from love for my family and friends, I live for words. I live for the delights of talking and reading and writing. I am content when talking with people I adore or admire or at least feel I can earn a little something from; I am happy when I am reading something fine or subtle or powerful; and I am delirious when I am writing something of which I am not altogether ashamed. If one’s social class is defined, at least in part, by one’s wishes, then I ought perhaps to be defined as a member of what I think of as the verbal class – someone, that is, who both earns his livelihood and derives his greatest pleasure from words. Membership in the verbal class has its advantages and its disadvantages: the hours are a bit crazy, but, like the village idiot posted at the town Gates to await the arrival of the messiah, at least you are never out of work.

They said you was high-class [fragment]
uit: Once more around the block : familiar essays - Joseph Epstein

Ida’s right and wrong are as trivial as a slot-machine

2011-11-15T18:30:00.005+01:00

The figure in [Brighton rock] on whom Greene’s distaste for mass civilization focuses is Ida, an ageing belle who brings the vicious juvenile murderer Pinkie to justice, and so saves the life of his young wife, Rose, whom he was going to kill. Ida belongs, Greens tells us, to ‘the great middle law-abiding class’. ‘I believe in right and wrong,’ she announces firmly. To the ordinary reader, she might seem the heroine of the novel. But Greene’s point is that Pinkie, being a Catholic, and evil, is more real than Ida, and spiritually her superior. As a child he was destined for the priesthood. When Cubitt denies knowledge of him, Greene alludes to Peter’s denial of Christ (‘a courtyard, a sewing wench beside the fire, the cock crowing’). Pinkie belongs to the realm of good and evil, compared with which Ida’s right and wrong are, Greene implies, as trivial as a slot-machine. Pinkie and Rose, from their position of Catholic superiority, despise Ida. ‘She doesn’t know what a mortal sin is,’ objects Rose. ‘She’s just nothing,’ sneers Pinkie. Greene seems to agree. Pinkie and Rose inhabit a different reality from Ida’s: ‘She was as far from either of them as she was from Hell – or Heaven.’ She does not exit within a spiritual dimension. Her fleshliness is emphasized with disgust – her ‘big breasts’, her ‘thin vulgar summer dress’, her ‘port-winy laugh’, her soft, friendly ‘cow-like’ eyes, her ‘carnal’ face. An air of compassion accompanies her ‘like a rank cheap perfume’. She is sentimental, likes cheap drama and pathos, and cries in cinemas. She reads best-sellers – Warwick Deeping; Priestley’s The good companions. She is also a woman – a disadvantage in Greene’s world of hard-bitten masculine spirituality: ‘You thought of sucking babies when you looked at her.’
By his treatment of Ida and Pinkie, Greene offered a calculated affront to non-Catholic readers. His proposition that a murderer is essentially more real than a good-hearted, law-abiding woman is a gesture of intellectual defiance, aimed at the complacent, materialistic masses. George Orwell, reviewing Greene’s The heart of the matter, detected in that book too the implication that it is better to be an erring Catholic than a virtuous pagan, and registered his affront. Such an idea, Orwell, objects,

the fairly sinister suggestion that ordinary human decency is of no value… In addition it is impossible not to feel a sort of snobbishness in Mr Greene’s attitude… He appears to share the idea, which has been floating around ever since Baudelare, that there is something rather distingué in being damned; Hell is a sort of high-class nightclub, entry to which is reserved for Catholics only, since the others, the non-Catholics, are too ignorant to be held guilty, like the beasts that perish.

Orwell’s reference to Baudelaire is apposite, for Norman Sherry has shown that a source for Brighton rock was T.S. Eliot’s essay on Baudelaire, which makes our essentially the same case for Baudelaire as Greene makes for Pinkie.

Natural aristocrats [fragment]
uit: The intellectuals and the masses : pride and prejudice among the literary intelligentsia 1880-1939 - John Carey

Composition seems to me Impossible

2011-11-10T16:30:00.001+01:00

The vast majority of women writers throughout the ages have had to “make do,” sneak in a few scribbling hours here and there, fit in writing after the “necessary” work of the day was done. For almost all of their adult lives, the Brontë sisters were cooped up together in that parsonage tending to the needs of Papa Patrick and drunkard brother Branwell of sent out to earn their keep as governesses. While entertaining her brother Frank, his family, and several visitors over the course of weeks, the forty-year-old Jane Austen wrote her sister, Cassandra, that she yearned for “a few days quiet, & exception from the Thought & contrivances which any sort of company gives – I often wonder how you can find time for what you do, in addition to the care of the House. … Composition seems to me Impossible, with a head full of Joints of Mutton & doses of rhubarb.”
Like the Brontës, Louisa May Alcott sang for her supper by writing those breast-heaving thrillers that are still coming to light in order to make up for the economic deficiences of her philosopher father, Bronson. Sure, there have always been exceptions. Lots of men – John Keats, Edgar Allan Poe, Wallace Stevens – have scrambled to write while making a living doing something else. Then there are those cagey female invalids, like Emily Dickinson, who have made productive use of sickness (Alice James and Virginia Woolf are also in this passionately frail company). Some Lucky female writers, such as Mrs. Gaskell and Edith Wharton, were emancipated from the distracting demands of work inside and/or outside the home by their personal fortunes. But historically, male writers have an easier time taking themselves seriously, while society still doesn’t encourage women to give themselves over to Art. I’m reminded of that crucial moment when Dashiell Hammett quit his job as an advertising copywriter, moved out on his wife and baby daughter to take an apartment by himself in San Francisco, and threw himself into writing. Granted, Hammett had been told by his doctors that he was a “lunger” – a tuberculosis victim – so he decided (erroneously) that he had only a few years left to prove himself as a writer. In the detective-fiction classes I teach, I’ve always talked about that episode in Hammett’s life with admiration. Yet when Agatha Christie skipped out on her personal responsibilities – for eleven days – she would never be allowed to forget it. After the death of her mother and the infidelity of her first husband became too much to beat, Christie left her baby daughter in the care of the nanny and “went missing” for those infamous eleven days in 1926. The widely publicized episode dogged her for the rest of her life.

uit: Leave me alone, I’m reading : finding and losing myself in books - Maureen Corrigan

Books are hard to write in the tropics

2011-11-06T23:36:00.001+01:00

Conrad said (in “A Glance at Two Books”, Last essays): “… a book is a deed … the writing of it is an enterprise as much as the conquest of a colony.” This means a daily effort of laborious concentration; it cannot be haphazard, weekend flurries of composition, and who can get up as early in the morning as Trollope? By stages one encloses oneself in one’s novel, erects a barrier that shuts out the real world to duplicate it. Obviously, if one is married and has a job and children and friends, one can’t write one’s book as if one is serving a prison sentence, going into isolation and emerging when the work is done. On the other hand, one doesn’t write a book by observing a landscape or hearing a phrase at a party and then going home and scribbling the observation in the margin of the text. “Are you writing a book about Singapore?” the student asks. I’m not; if I do it will be elsewhere.
Mornings in the tropics – an hour or two – are for teaching, afternoons for sleeping; the lighted pause of early evening is spent in a bar or drinking on a veranda. Writing at night is out because of the heat and the desk lamp attracts insects that make shadows as they strafe the pages. But also, teaching in the tropics is undemanding, hours are fewer, classes smaller, and I’ve given all my lectures before. I can dig out last year’s lecture on The white devil or Middleton’s comedies and with a little planning I can free myself during the best hours of the day, the glittering spring-like morning, from seven to ten or eleven. I write in longhand so I can memorize everything I’ve written; committing a novel to memory makes it possible to think about it, extend it, and correct it any idle hour.
I consider myself to have been very lucky. Both in Uganda and Singapore my bosses were writers themselves; they were interested in my work, and I think they made some allowances for me. Mr Moore used to ask me how my poems were coming along, and Mr Enright and I used to commiserate in the Staff Club; he would look around at the drinkers, when we were talking about writing, and say, “They think it’s easy!”
The best job for a writer, a job with the fewest hours, is in the tropics. But books are hard to write in the tropics. It is not only the heat; it is the lack of privacy, the open windows, the noise. Tropical cities are deafening. In Lagos and Accra and Kampala two people walking down a city street will find they are shouting to each other to be heard over the sound of traffic and the howls or residents and radios. V.S. Naipaul is the only writer I know of who has mentioned the abrading of the nerves by tropical noise (the chapter on Trinidad in The middle passage). Shouting is the Singaporean’s expression of friendliness, the Chinese shout is like a bark, sharp enough to make you jump.

A love-scene after work [fragment]
uit: Sunrise with seamonsters - Paul Theroux

He did not produce. He was a maverick;

2011-11-03T16:36:00.001+01:00

“Suppose Columbus had worked for Lykes Brothers. How would he have made out?”
“He probably wouldn’t have operated all that well in a fleet situation. He did not produce. He was a maverick; he was adventurer. Before he sailed, he knew the land was there. He knew of a place with a forty-foot tide. That could be only one place – the Bay of Fundy. I think he expected to discover a continent. He was not surprised at all that he did not find China – yet. He thought there was something else first. But this was meant to be not so much a voyage of exploration as a commercial venture. This was not Henry the Navigator just out to discover things. Hey, the people backing Columbus were after a new road to the riches of the Indies without this three-year trip all the way around Africa. They were after money. He tried to pacify them by taking a few Indians back, but he was continually in trouble with the backers, because he didn’t show up with a ship full of riches. He was trying to tell them that anything will grow in the soils of the New World. He was trying to tell them, ‘Hey, you can colonize this.’ They weren’t interested in colonizing anything. They weren’t interested in growing coconuts and bananas and sending them back. They wanted spice, diamonds, jewels, furs, and gold – and he didn’t produce. Columbus didn’t produce, which is why he wound up in chains. He did not produce, and that was the bottom line. He was a maverick, an adventurer; he was not a follower of the party line. Come to think of it – not to compare myself with Columbus – some of those adjectives kind of fit me. But I did all right.’

uit: Looking for a ship - John McPhee

Mocketing capitalizes on the same name recognition that drives branding

2011-11-01T14:06:00.001+01:00

In fact, the last few decades of marketing campaigns have increasingly embraced fun-poking, lighthearted mocking, belligerent teasing, and outright dissension into promotional strategies. MADtv’s Yaris sketch and similar campaigns prove the desire to turn negative commentary into promotions. These advancements in marketing may keep the industry edgy, but they also serve to mute criticism and rob image reuse of its unique power, thus rendering these acts of protest null and void.
Critics of representational strategies like culture jamming and copyfighting have always been aware of this confusion. Culture jamming has often been said to dismantle the master’s house with the master’s tools – and then provide the master with blueprints for a better house and better tools. Anticonsumerist books like Culture Jam and No Logo wind up inspiring new marketing strategies; a marketing manager at Pabst Brewing Company claimed that Klein’s book “contained many good marketing ideas.” Even legendary ad man David Ogilvy seems to support the ideas behind culture jamming: “I have never seen [a landscape] which was improved by a billboard… [M]an is at his vilest when he erects a billboard. When I retire from Madison Avenue, I am going to start a secret society of masked vigilantes who will travel the world on silent motor bicycles, chopping down posters at the dark of the moon. How many will convict us when we are caught in these acts of beneficent citizenship?” Or place the GoGorilla Media handbook next to a copy of the zine how-to guide Stolen Sharpie Revolution: Which is the marketing guidebook and which the underground, anticommercial, how-to manual? It can be hard to tell. Our political leaders have in recent decades incorporated dissent into promotional campaigns, too. Politicians place themselves regularly and happily on nighttime talk-show hosts’ couches, from Late Night with David Letterman to the Daily Show with Jon Stewart, knowing that if they appear to be laughing at themselves, opposition to their campaigns will be more easily muted. Failing that, the politicians will at least come off as edgy, an evermore important quality to the increasingly targeted youth demographic.
It’s all part of technique Brandweek named “mocketing.” The mechanism is simple: regardless of the message conveyed, mocketing capitalizes on the same name recognition that drives branding. “When brand awareness is the goal shared by all, repetition and visibility are the only true measures of success,” Naomi Klein notes. One research and marketing firm representative concurred: “If being remembered is good enough, and if recall is what the brand hopes to achieve, then [a mocketing] campaign would be a success.”

The master's blueprints [fragment]
uit: Unmarketable : brandalism, copyfighting, mocketing, and the erosion of integrity - Anne Elizabeth Moore

In de correcte kringen

2011-10-31T13:41:00.005+01:00

De roman Naar Merelbeke van Stefan Hertmans is een boek dat hinkt. De ík van het verhaal is iemand die zich verbeeldt maar één been te hebben, zodat er ook letterlijk wat wordt afgehinkt, maar ik bedoel dit: Naar Merelbeke is geschreven door een auteur die op twee gedachten hinkt.
Aan de ene kant wil hij ons iets spannends vertellen over zijn jeugd, aan de andere kant wil hij ons in bijna elke alinea laten zien dat hij in de correcte kringen voor de juiste dingen heeft doorgeleerd.
Door al zijn nu eens verborgen, dan weer nadrukkelijk symbolen en verwijzingen hangt de vertelling zwaar uit zijn lood.
Een verhaal over iemands ‘verzonken tijd’, dat een hele kosmos moet torsen, dient om dat gewicht aan te kunnen een verhaal te zijn met sterke staaltjes en fantastische gebeurtenissen. Bij Stefan Hertmans daarentegen lijken de herinneringen van de ikfiguur vaak eerst te worden opgeblazen opdat de schrijver er vervolgens zo complex mogelijk mee kan omspringen – met een sprankje essay hier, een vleugje citaat daar, postmoderne muizenissen over al-of-niet-samenhang alom.
Het is allereerst een constrúctie, zijn roman, geen vertelling. Nu is elke roman (onder andere) een constructie – zelfs een amateur-lezer als ik weet dat. Maar wat me in Naar Merelbeke zo godvergeten stoort is Stefan Hertmans graag lijkt te wíllen vertellen, en toch geen gelegenheid nalaat ons in te wrijven dat er – allicht! – nog iets meer staat.
Dat hij zich wel degelijk bewust is van de optelsom van alle soortgelijke boeken, van cultuurfilosofische verbindingslijnen en van theologische dieptelagen.
Zijn constructie is er niet een van verteltechniek, maar intertekstualiteit, semiotiek, gelaagdheid en andere modieuze rimram uit de pomo-trommel.
Deze wanverhouding tussen creatieve inzet en hyperbewustzijn, tussen realisme en lippendienst aan het academische eclecticisme, zorgt voor een mánk boek.

Mank gelopen [fragment]
uit: Erg! : iets over de nieuwste literatuur - Patrick Demompere

One wants a novelist to be a little stupid

2011-10-28T13:19:00.003+02:00

Two things become clear when you look at the novels in this context. The first is that Julian Barnes is a terribly smart man and a terribly, terribly skilled writer, if by smart you mean a mind thad has ready access to its wide store of information and by skilled you mean a writer who can manipulate words so that they simultaneously sound familiar and original. The second is that intelligence and talent in the service of a discompassionate temperament (my thesaurus offered me as antonyms “heartless,” “severe,” and “cruel,” but none of these is quite what I mean) are precisely the opposite of what one seeks from a novelist, or a novel. Nine out of ten book reviewers are smarter than the average novelist, which is why they’re stuck writing book reviews instead of novels. One wants a novelist to be a little stupid, a little thin-skinned, and overly sensitive to the plight of his characters. Like a neurotic minor deity, a good novelist feels guilty about causing his characters to suffer so much and offers them apologies in the form of epiphanies or the satisfaction of inhabiting a meaningful narrative; but Barnes’ compassion for his characters is doled out as if emotional hurts and healing could be measured as a court measures innocence and guilt or a recipe flour and sugar, and if in the end his characters fail to achieve roundness, Barnes himself fails at a far more important Forsterian dictum: he does not connect.
But then, it’s hard to think of a contemporary Britisch novelist who does. Rushdie? Not really, though Zadie Smith is doing her Oxbridge best to fix that. Ian McEwan? The man’s books smell worse than newspaper wrapped around old fish. Martin Amis? Well, Martin Amis isn’t really British anymore, is he? Perhaps the salient question isn’t why Julian Barnes is such a bad writer, but how the current crop of British novelists managed to ruin the British novel. The idea that Julian Barnes is the successor to Laurence Sterne is nearly as unbearable as the idea that Margaret Drabble is George Eliot’s heir. And how has Fielding been watered down into A.S. Byatt, and Defoe bastardized into Jeanette Winterson? At least there’s Alan Hollinghurst, who is as pleasantly proficient as Forster ever was.

The Tinkerbell Trick [fragment]
uit: Hatchet jobs : writings on contemporary fiction - Dale Peck

Het effect van in het openbaar beleden betrokkenheid

2011-10-27T23:11:00.001+02:00

Het effect van in het openbaar beleden betrokkenheid is al talrijke keren aangetoond, maar een praktijkonderzoek onder gehuwde vrouwen die aan Yale University verbonden waren, ging een stap verder. Alle vrouwen die voor het onderzoek waren geselecteerd, waren sterke voorstanders van het verspreiden van informatie over geboortebeperking. De helft van hen tekende een openbare petitie die pleitte voor de verspreiding van informatie over dit onderwerp onder leerlingen van een lokale middelbare school. De andere helft werd niet benaderd. De volgende dag ontving de helft van de vrouwen die hadden getekend en de helft van de vrouwen die niet waren gevraagd om te tekenen, een zeer overtuigende folder met een lijst van redenen waarom tieners geen informatie over geboortebeperking moesten krijgen (omdat het promiscuïteit zou aanmoedigen, omdat de beslissing om dergelijke informatie te geven bij de ouders moest liggen, enzovoort). Een dag of wat later belde iemand (uiteraard een van de onderzoekers) de vrouwen op om hun te vragen vrijwilligerswerk te verrichten voor een groep die de verspreiding van informatie over geboortebeperking wilde bevorderen. De folder die pleitte tegen de verspreiding van informatie over geboortebeperking onder tieners bleek werkelijk overtuigend geweest: onder de vrouwen die de petitie niet hadden getekend (en zich dus niet in het openbaar hadden verplicht tot de verspreiding van informatie aan tieners) waren er minder die besloten zich bij de vrijwilligersgroep aan te sluiten dan onder de vrouwen die geen folders ontvangen hadden.
Precies het tegenovergestelde effect deed zich voor bij de vrouwen die de petitie wel hadden ondertekend. De helft van de vrouwen die hadden getekend en de folder hadden ontvangen dat deed. Met andere woorden, de vrouwen die in het openbaar hun betrokkenheid hadden getoond door de petitie te tekenen, zetten zich krachtig tegen de folder af. Door de boodschap van de folder, die dwars tegen hun opvattingen indruiste, was hun engagement zelfs versterkt in plaats van verzwakt. Hebben mensen zich eenmaal duidelijk achter een overtuiging geschaard (in dit geval door haar in het openbaar kenbaar te maken), dan zullen tegenargumenten hen alleen maar in die overtuiging sterken; mensen die in hun overtuigingen op de proef worden gesteld, kunnen nog sterker het idee te krijgen dat die correct zijn, een verschijnsel dat bekend staat als het ‘boemerangeffect’. Dit effect wordt, althans ten dele, veroorzaakt doordat mensen een sterke behoefte voelen om een betrokkenheid waar ze voor hun gevoel niet meer onderuit komen te rechtvaardigen. De folder versterkte kortom de actiebereidheid van vrouwen die reeds beloofd hadden informatie over geboortebeperking te verspreiden, omdat ze aan zichzelf moesten bewijzen dat ze er ondanks de tegenargumenten goed aan hadden gedaan de petitie te tekenen.

vertaald door Kees de Vries

Conformisme [fragment]
uit: Irrationaliteit - Stuart Sutherland

In naam van de kategorische imperatief

2011-10-21T23:32:00.000+02:00

‘Man ist zu – mir fällt kein anderes Wort ein – ein zu grosses Massentier geworden… Ja, ein Massentier, ein Gewohnheitstier; man ist – hat man Befehl bekommen, hat man automatisch die Hacken zusammengeschlagen und “Jawohl” gesagt.’
Automatisch. Wij zijn hier in de wereld der machines. Als ik Eichmann eerder een ‘medium zonder hypnose’ heb genoemd, dan is dat de definitie van de machine. Een machine is een rationeel werktuig, dat is georganiseerd op het kommentaarloos uitvoeren van onverschillig welke bevelen. De auto kan niets doen tegen het ‘mystieke’ bevel van de voet op de starter. Hij heeft geen enkel beroep of verwerer (‘zu jedem Befehl, den ein Vorgesetzter… abgibt, hat man die Hacken zusammenzulegen und “Jawohl” zu sagen, - etwas, etwas zweites oder drittes gab es ja garnicht, gab es überhaupt nicht’). De auto heeft zelf geen stem in het kapittel (‘ein Befehl wird nicht begründet, der wird erteilt, und die Sache ist damit erledigt’). Hij moet onvoorwaardelijk gehoorzamen aan het ‘fatum’, ook als de berijder dronken, krankzinnig of stervende is – want hij is een machine. Hij heeft geen orgaan om onderscheidingen te treffen. Eichmann zelf ziet hier een filosofische achtergrond: ‘Zur Norm habe ich die Kantische Forderung erhoben, und zwar schon sehr lange’. Hier biedt hij het opzienbarende tafereel aan, dat de dodentreinen in naam van de kategorische imperatief naar Polen ratelden, dat de krematoria loeiden in naam van de moraal.
Maar ik noem het de techniek, - die nu juist niet goed is en niet slecht, maar letterlijk de amoraal. De vraag rijst: hoe verandert een mens, een vrij wezen, in een automaat, in een machinale bevelenuitvoerder, in een wapen? Het antwoord is eenvoudig: door de eed. ‘Eid ist Eid’, zegt Eichmann: en daar is zij weer, die geheimzinnige formule, waarmee de god in het brandende braambos zich kenbaar maakt, evenzeer als Aristoteles op dit axioma de logika fundeert: A=A. De eed is de manipulatie, waarmee de machine georganiseerd wordt. Zoals de geloofsbelijdenis zich verhoudt tot de god, zo verhoudt de eed van gehoorzaamheid zich tot het bevel.

Het ideaal der psychotechniek [fragment]
uit: De zaak 40/61 : een reportage - Harry Mulisch

If I could alter the course of an artist

2011-10-20T23:51:00.001+02:00

Critics can’t influence the course of artists, and look foolish trying. There is no magnet that powerful. If I could alter the course of an artist like David Malouf, however, I would bring the focus of his attention closer to here and now. His historical novels and stories are richly imagined, but they are all too easily employed as referential ammunition in sterile battles fought about the supposedly formative experiences of colonial Australia. The experiences undoubtedly did happen, but it was minds, not events, that were formative. It didn’t take unusually sensitive young men on the land, for example, to realize that there was something wrong about killing Aboriginals: Governor King knew it before he arrived in Sydney, and one of his first initiatives was to post a law that said so. There is an element, in much of Malouf’s work, of being mired in Arcadia. Imagine, for an equivalent, a modern American literature in which Saul Bellow wrote about General Custer, Philip Roth wrote about the Gold Rush, and even Gore Vidal wrote less about Lincoln and Aaron Burr than about the Lewis and Clark expedition. The mismatch of time and attention is made all the more piquant by Malouf’s startly gift for talking about the complexities of modern history. If I were to say that he was hiding in the far past, however, it might well be an impertinence. A talent does what it must, and Malouf is as talented as a writer need be. His memory, in particular, is a poetic instrument which I tried to praise in this piece but still didn’t praise enough. In my own book Unreliable memoirs I thought I had done something to evoke the house I grew up in. Then I read Malouf’s 12 Edmondstone Street and realized I had got no further than the bricks and mortar. Malouf gives you the feeling of the carpet under your sunburned bare feet, the itch of blistered skin about to peel. I think it fair to say that he would have been less sensitive to these nuances if he had not had an immigrant background, and that the emergence of the post-World War II multicultural Australia, with all its new concentrations of power and social prestige, is the even greater tale that remains for him to tell. There are touches of it in his short stories, especially the autobiographical ones, but so far the novels have been informed by it more in the rind than at the core. There is always the chance, of course, that Malouf’s next book will render this footnote nonsensical at a stroke. I look forward to that.

A memory called Malouf [postscript]
uit: The meaning of recognition : new essays 2001-2005 - Clive James

He was the leader of the democratic world

2011-10-15T23:34:00.000+02:00

I shall try to give only a personal impressions of the general impact of [Roosevelt’s] personality on my generation in Europe.
When I say that some men occupy one’s imagination for many years, this is literally true of Roosevelt and the young men of my own generation in England, and probably in many parts of Europe, and indeed the entire world. If one was young in the 30s, and lived in a democracy, then, whatever one’s politics, if one had human feelings at all, the faintest spark of social idealism, or any love of life whatever, one must have felt very much as young men in Continental Europe probably felt after the defeat of Napoleon during the years of the Restoration, that all was dark and quiet, a great reaction was abroad: and little stirred, and nothing resisted.
It all began with the great slump of 1931, which undermined the feeling, perhaps quite baseless, of economic security which a good many young people of the middle classes then had. There followed the iron 30s, of which the English poets of the time – Auden, Spender, Day Lewis – left a very vivid testament: the dark and leaden 30s, to which, alone of all periods, no one in Europe wishes to return, unless indeed they lament the passing of Fascism. There came Manchuria, Hitler, the Hunger Marchers, the Abyssinian War, the Peace Ballot, the Left Book Club, Malraux’s political novels, even the article by Virginia Woolf in the Daily Worker, the Soviet trials and purges, the conversions of idealistic young liberals and radicals to communism, or strong sympathy with it, often for no better reason than that it seemed the only force firm enough and strong enough to resist the Fascist enemy effectively; such conversions were sometimes followed by visits to Moscow or by fighting in Spain, and death on the battlefield, or else bitter and angry disillusionement with communist practice, or some desperate and unconvinced choice between two evils of that which seemed the lesser.
The most insistent propaganda in those days declared that humanitarianism and liberalism and democratic forces were played out, and that the choice now lay between two bleak extremes, communism and Fascism – the red or the black. To those who were not carried away by this patter the only light that was left in the darkness was the administration of Roosevelt and the New Deal in the United States. At a time of weakness and mounting despair in the democratic world Roosevelt radiated confidence and strength. He was the leader of the democratic world, and upon him alone, of all the statesmen of the 30s, no cloud rested – neither on him nor on the New Deal, which to European eyes still looks a bright chapter in the history of mankind. It was true that his great social experiment was conducted with an isolationist disregard of the outside world, but then it was psychologically intelligible that America, which had come into being in the reaction against the follies and evils of a Europe perpetually distraught by religious and national struggles, should try to seek salvation undisturbed by the currents of European life, particularly at a moment when Europe seemd about to collapse into a totalitarian nightmare.

President Franklin D. Roosevelt [fragment]
uit: Personal impressions - Isaiah Berlin

Maintaining that Olympian distance from the Buzz

2011-10-07T23:18:00.001+02:00

The challenge that The New Yorker faced in the ‘90s was one faced by many cultural institutions – museums, libraries, cultural foundations: How do you let the Buzzz into the place, in order to keep it vibrant and solvent, without undermining the institution’s moral authority, which was at least partly base don keeping the Buzz out?
At The New Yorker, this challenge was complicated by the fact that in making selections of what was worthy or not worthy of the reader’s attention, the magazine was also selling status. This, after all, was what allowed William Shawn to put out a very “succesful” magazine without seeming to care about commercial success – because disinterest in the crass commercial culture was the aristocratic ideal, and that’s what the advertisers were buying. But maintaining that Olympian distance from the Buzz eventually made William Shawn’s New Yorker seem irrelevant. The buzzing confusion inside the readers’ heads became too disconnected from the untroubled flow of thought in the magazine’s pages. The New Yorker would need to find a new set of distinctions within the Buzz, which by its nature abhorred distinction and consumed all single points of view. The trick was to trade on the cachet of the old New Yorker, that integrity derived from never publishing “anything in order to sell magazines, to cause a sensation, to be controversial, to be popular or fashionable, to be ‘succesful,’” while at the same time doing just that.

From town house to megastore [fragment]
uit: Nobrow : the culture of marketing, the marketing of culture - John Seabrook

Trying to spend a day without Helvetica

2011-10-06T13:21:00.001+02:00

Helvetica is a font of such practicality – and, its adherents would suggest, such beauty – that it is both ubiquitous and something of a cult. The typeface even inspired a compelling and succesful movie (Gary Hustwit's Helvetica), whose premise is that on the streets of the world, the font is like oxygen. You have little choice but to breathe it in.
A few years ago, a New Yorker called Cyrus Highsmith put his life on the line by trying to spend a day without Helvetica. As a type designer himself, he knew it would be a challenge. Whenever he saw something spelled out in the typeface he would have to avert his eyes. He wouldn’t take any Helvetica-signed transport, nor buy any Helvetica-branded products. He might have to walk into New York City from its suburbs; possibly go hungry all day.
His troubles began as soon as he climbed out of bed. Most of his clothes had washing instructions in Helvetica, and he struggled to find something that didn’t; he settled, eventually, on an old T-shirt and army fatigues. For breakfast he had Japanese tea and some fruit, foregoing his usual yoghurt (Helvetica label). He couldn’t read the New York Times as that had Helvetica in its tables. The subway was out of the question, though to his relief he found a Helvetica-free bus.
At lunch he thought he’d try Chinatown but had to switch restaurants as the first had a familiar-looking menu. At work he had, in advance, deleted Helvetica from his computer, but he couldn’t – obviously – browse the Internet. He was late back home because he couldn’t consult the timetable, and had to be highly selective about his cash, as Helvetica graces the new US dollar bills. Inevitably, there was Helvetica on his credit cards, too. In the evening, there was Helvetica on his credit cards, too. In the evening he thought he’d watch TV but the controls had Helvetica on them. So he read The Long Goodbye by Raymond Chandler, set in Electra.
After he undertook his non-Helvetica day, Highsmith posed himself a philosophical question. ‘Do you need type to live?’ The answer of course is no, not in the way one needs food and water. But do you need Helvetica to conduct contemporary urban activity? That’s harder to answer.

What is it about the Swiss? [fragment]
uit: Just my type : a book about fonts - Simon Garfield

Relative risk reduction

2011-10-05T13:00:00.002+02:00

Wat is the benefit of a cholesterol-lowering drug on the risk of coronary heart disease? In 1995, the results of the West of Scotland Coronary Prevention Study were presented in a press release: “People with high cholesterol can rapidly reduce … their risk of death by 22 per cent by taking a widely prescribed drug called pravastatin sodium. This is the conclusion of a landmark study presented today at the annual meeting of the American Heart Association.” The benefit of this cholesterol-reducing drug, just like that of most medical treatment, was reported by the press in the form of a relative risk reduction. What does “22 percent” mean? Studies indicate that a majority of people think that out of 1,000 people with high cholesterol, 220 of these people can be prevented from becoming heart attack victims. This, however, is not true. Out of 1,000 people who took pravastin over a period of 5 years, 32 died, whereas of 1,000 people who did not take pravastatin but rather a placebo, 41 died. The following three presentations of the raw result – a total mortality reduction from 41 to 32 in every 1,000 people – are all correct, but they suggest different amounts of benefit and can evoke different emotional reactions in ordinary citizens.

Absolute risk reduction: The absolute risk reduction is the proportion of patents who die without treatment (placebo) minus those who die with treatment. Pravastatin reduces the number of people who die from 41 to 32 in 1,000. That is, the absolute risk reduction is 9 in 1,000, which is 0.9 percent.

Relative risk reduction: The relative risk reduction is the absolute risk reduction divided by the proportion of patients who die without treatment. For the present data, the relative risk reduction is 9 divided by 41, which is 22 percent. Thus, pravastatin reduces the risk of dying by 22 percent.

Number needed to treat: The number of people who must participate in the treatment to save one life is the number needed to treat (NNT). This number can be easily derived from the absolute risk reduction. The number of people who needed to be treated to save one life is 111, because 9 in 1,000 deaths (which is about 1 in 111) are prevented by the drug.

Innumeracy [fragment]
uit: Reckoning with risk : learning to live with uncertainty - Gerd Gigerenzer

Shooting texts at one another

2011-10-04T16:06:00.001+02:00

[Robert] Burton was Uncle Arthur’s emancipation: it set him free of the Bible in chapel-going circles. There were all his relations – especially the minister – shooting texts at one another while Uncle Arthur sat back, pulled a nail or two out of his mouth and put his relatives off target with bits of the Anatomy. He had had to pick up odds and ends of Latin and Greek because of the innumerable notes in those languages, and a look of devilry came into his eyes under their shaggy black brows. On top of this he was an antiquarian, a geologist, a bicyclist and an atheist. He claimed to have eaten sandwiches on the site of every ruined castle and abbey in Yorkshire. He worshiped the Minster and was a pest to curators of museums and to librarians.
In short, Uncle Arthur was a crank.When the minister and he sat down in the parlour they looked each other over warily. The swan shook irritably in its glass case as they argued and there they were: the man of God and the humanist, the believer and the sceptic; the workman who had left his class and the workman who scorned to leave it. The minister said Uncle Arthur was naïve and a joke; Uncle Arthur regarded the minister as a snob, a manual worker who had gone soft and who was hardly more than his wife’s domestic servant. The minister was prone to petty gossip as the clergy are apt to be. Uncle Arthur said ‘Let’s stop the tittle tattle.’ He wanted a serious row. He puffed out his chest and grinned sarcastically at his brother-in-law; the minister responded with a bland clerical snort. They were united in one thing: they had both subscribed to the saying, often heard in Yorkshire: ‘Don’t tha’ marry money, go where money is.’ They had married heiresses.
I fancy Uncle Arthur’s atheism was weakening in these days, and that he may have been moving already towards spiritualism, theosophy and the wisdom of the East – the philosopher’s melancholy. There was a ruinous drift to religion in these northerners. I did not know that, in this room, there was to occur before very long, an event that would have a calamitous influence on my family but one that would play a part in starting my career as a writer. Uncle Arthur had two sons and a daughter. She was a brisk, jolly Yorkshire girl who was having a struggle with her parents. She was about to be married and, after coming home from work her idea was to go round to the house she and her fiancé had found a few streets away. He would be painting and papering it and she would have more things like fire-irons, or a coal-bucket, to take there. Uncle Arthur and Aunt Sarah thought this might lead to familiarities before marriage and would not allow her to go unless she had one of her brothers with her, but they were rarely at home.

A cab at the door : an autobiography, early years - V.S. Pritchett

Since I live chiefly by the eye

2011-10-03T13:06:00.002+02:00

I am not an art critic, but since I live chiefly by the eye, I get more pleasure out of painting and sculpture than any other arts. I have a purely literary point of view, that is to say, when I see a picture I find myself turning it into writing about human nature, habits of mind, the delight of the senses – all that is meant to me by “the pride of life”. As one looks at the paintings of the Spanish, sombre as so many of them are whether they are earthly or religious, one sees what a great volume of emotion these minutely watched figures contain. How closely the great Spanish painters watch, sometimes for every detail, always for the key drematic detail, the clue to a character, the spring of action! The faces and the bodies are caught at the moment of movement from one state of mind or feeling to another. The painters are not copyists from a still model; they are readers of nature; their view of nature might be described as the view of creative criticism. At the first acquaintance, with Velásquez’s portraits of the court of Philip IV, even with that enchanting picture of the naughty Princess, Las Meninas, or with the picture of those arrogant and stubborn dwarfs, one sees the infinitely patient copyist who never conveys more than the visual scene before him; but presently we observe he is a painter of light, a critic of reflections. We see that he has caught the trance of human watchfulness, as if I had caught a few hard grains of time itself. Life is something pinned down by light and time. He has frozen a moment, yet we shall feel that it is a moment at its extreme point; that is, on the point of becoming another moment. If he is the most minute observer in the world, notice how his subjects are caught, themselves also minutely watching the world, with all the concentration the hard human ego is capable of. This is what living is to the human animal: it is to look. To look is to be. We see in Velásquez, as in all the Spaniards, the marriage of mind and eye. No painting could be, in the northern sense, less suggestive of a life without other accoutrement than the body and the habit of the hour.

uit: The Spanish temper - V.S. Pritchett

A utilitarian view of pleasure

2011-09-29T12:22:00.002+02:00

The Bobos take a utilitarian view of pleasure. Any sensual pleasure that can be edifying of life-enhancing is celebrated. On the other hand, any pleasure that is counterproductive or dangerous is judged harshly. So exercise is celebrated, but smoking is now considered a worse sin than at least 5 of the 10 commandments. Coffee becomes the beverage of the age because it stimulates mental acuity, while booze is out of favor because it dulls the judgment. You can go to the beach near naked in a skimpy bathing suit and that is normal, but if you neglect to put on sun block to protect against skin cancer, people are astonished. It is admirable to eat healthy, but we use the word guilt more often in connection with unhealthy foods – high fat, high sodium, or high calorie – than in any other context. Contemplative pleasures like taking a long bath are admired, but dangerous pleasures like speeding on a motorcycle are disdained, and driving without a seatbelt is positively immoral. Sports that are aerobic, like cross-country skiing and Rollerblading, thrive, while sports that do little to improve cardiovascular health, like pool, bowling, and Ping-Pong, are low class. Even a afternoon spent playing with the kids is thought to be “a good thing” because we are invariably helping the little ones improve some set of skills (watch the Bobo parents taking part in their kids’ “play”) or at least we are building better relationships or self-esteem (“Good job! Good for you!”).

Pleasure [fragment]
uit: Bobos in paradise : the new upper class and how they got there - David Brooks

A hospitable roof, under which are welcomed all the pilgrims of learning

2011-09-26T15:05:00.000+02:00

On 6 September in the following year another distinguished scholar arrived, the Abbé Jean-Baptiste Pitra, sent by the French Government to search the libraries of England for materials which would aid the continuation of the great Gallia Christiana. Armed with credentials from the Minister of Public Instruction, and preceded by a glowing letter of introduction from Madden, the Abbé and his companion were most hospitality received. It is to Phillipps’s credit that at this period he did not allow his sincere and deeply-rooted detestation of the Roman Catholic faith to colour his dealings with scholars fo that persuasion; and that to a man in many ways so bigoted, learning had no frontiers of race and creed.
To the long official report on manuscripts, mainly relating to France, which he supplied to his Government, the Abbé prefaced a lyrical picture of his host’s graciousness and charm. 'Broadway Tower,' he wrote,

is like a lighthouse, which signals to the friends of letters the existence of a hospitable roof, under which are welcomed all the pilgrims of learning. 'Litteratis aperta' is the name which in 1924 the generous baronet gave to his museum. It was thus that he intended to continue the traditions dear to the old and noble families of England, enshrined at Middlehill by memories, still living, of a rich and hospitable abbey at Pershore. We heard only one complaint at Middlehill: it was the scarcity of visitors, although they come from the most varied countries, one from the distant Academies of the North, another from the other world, and across the Ocean. More than one Frenchman had been there before us; on our arrival a learned scholar form the École des Chartes, M. Salmon, was leaving. During our stay a correspondent of Doctor Otto of Jena came to collate one of the rare manuscripts of St. Justin; and while we were at work on a Passionale from St. Guislain, for the Bollandists of Antwerp, M. Steinmetz, who is producing a new edition of St. Irenaeus in Germany, wrote to obtain revised readings from the text of the precious Codex Calormontanus.
We had perhaps more official introductions than the other visitors, but it would be impossible to exaggerate the welcome which was extended equally at all; the hospitality, which was of a munificence of olden days, and the politeness of the most modern manner; the learned amiability of the baronet, who was accessible to all, certainly without distinction of race, but who perhaps reserves for the French still more elegant and agreeable conversation.
M. Philllipps owns nearly 18,000 manuscripts and perhaps as many printed books. He so little seeks to exaggerate these figures that to more than one number are attached nearly a hundred volumes, and in one volume there are four to five thousand documents. The various sections follow each other by hundreds without confusion, and the traveller who is permitted to visit the vast rooms, filled to capacity, the galleries filled three and four deep, passes on his way the most famous libraries of former times, both those of monasteries and of noble houses…
But what happens to a visitor? The editor, antiquary, genealogist, palaeographer puts aside all his work and has only one anxiety, to find something that will please the traveller, to anticipate his most inconsiderate demands, to prepare agreeable surprises for him. We think it is our duty to mention these most honourable facts, which we wish we could emphasize more.
We do not hesitate to descend to details. At the end of a day, when we felt that we should have been making our apologies, we were invited by the baronet to an entertainment which he described as ‘a dessert of manuscripts’. At the hour when an English table is spread with wine, fruit and rare dishes, we found displayed before our eyes a choice treat of the most precious manuscripts of Middlehill, and we were able, at will, to pass them from one to the other until all hours of the night. Thus we spent what we might call soirées of Sirmond, of Mabillon, of Meerman; vigils of Saint-Martin, Saint-Maximin, of Saint-Vaast; nights Merovingian and Lombardic.
However strange these platonic delights, those symposia of another age, may seem at the present time, we are too indebted to them not to express our gratitude.

Middle Hill in the forties [fragment]
Portrait of an obsession : the life of Sir Thomas Phillips, the world’s greatest book collector, adapted by Nicolas Barker from the five volumes of Phillipps Studies - A.N.L. Munby

The effort to surmount nihilism

2011-09-22T15:35:00.000+02:00

But, like Foucault, Cioran was less Nietzsche’s disciple than his ape. He adopted the extravagant rhetorical gestures, gloried in shocking conventional wisdom, and clearly would liked to describe himself, as did Nietzsche, as intellectual “dynamite.” But when one comes to examine the substance of Cioran’s thought, one discovers that on almost every issue his position—insofar as he adopts a consistent position—is completely at odds with Nietzsche’s teaching. Sontag herself admits that “what’s missing in Cioran’s work is anything parallel to Nietzsche’s heroic effort to surmount nihilism.” Since the effort to surmount nihilism forms the core of Nietzsche’s mature work, its utter absence in Cioran’s work already marks an important divergence from Nietzsche.
More generally, Cioran’s gloomy flirtations with the void are diametrically opposed to Nietzsche’s efforts to overcome the life-poisoning pessimism of (as he puts it in The Gay Science) the man who “revenges himself on all things by forcing his own image, the image of his torture, on them, branding them with it.” Cioran’s work proceeds from a disgust—or at least the pretense of a disgust—with life, especially the life of civilized man. Despite his own excesses, at the center of Nietzsche’s thought is the ambition to woo modern man back from his disenchantment with life. “I should very much like,” Nietzsche writes, “to do something that would make the thought of life even a hundred times more appealing.” For Cioran, revenge is the lugubrious tonic that provides life with its chief fascination; for Nietzsche “the spirit of revenge” constitutes the main impediment to man’s self-affirmation. Behind all the bravura, there is something terribly pathetic about Cioran. “What a torment to be ordinary, a man among men!” he has exclaimed. But, as he put it in one of his most insightful observations, “nothing is more commonplace than the ersatz troubled soul, for everything can be learned, even angst.”

The anguishes of E.M. Cioran [fragment]
uit: Experiments against reality : the fate of culture in the postmodern age - Roger Kimball

Not just those in power

2011-09-20T14:28:00.000+02:00

For 99 percent of the tenure of humans on earth, nobody could read or write. The great invention had not yet been made. Except for firsthand experience, almost everything we knew was passed on by word of mouth. As in the children’s game “Telephone”, over tens and hundreds of generations, information would slowly by distorted and lost.
Books changed all that. Books, purchasable at low cost, permit us to interrogate the past with high accuracy; to tap the wisdom of our species; to understand the point of view of others, and not just those in power; to contemplate – with the best teachers – the insights, painfully extracted from Nature, of the greatest minds that ever were, drawn from the entire planet and from all of our history. They allow people long dead to talk inside our heads. Books can accompany us everywhere. Books are patient where we are slow to understand, allow us to go over the hard parts as many times as we wish, and are never critical of our lapses. Books are key to understanding the World and participating in a democratic society.

The path to freedom [fragment]
The demon-haunted world : science as a candle in the dark - Carl Sagan

Bethlehem without Calvary

2011-09-15T17:05:00.002+02:00

Fakes work by deceitful appearances. They are a sort of sleight of hand. They succeed only when the ‘buyer’ is a person who judges merely by the look of the thing. Fakes also offer cheap and easy deals, something for nothing. They are seductive, tempting the buyer with the suggestion that he may instantly realise his dreams. In a similar way we fall for the fake social institutions: we are taken in by them because we are not prepared to make the effort to distinguish between appearance and reality. We fall for the teaching method that shows us happy, playing children and we don’t ask searching questions about the school’s exam results or we pretend that the eradication of poverty can be achieved by easy schemes and without effort by the rich and the poor. As Eliot said, we are forever occupied in a fake existence, ‘dreaming of systems so perfect that no one will need to be good’. In religious observances we want the cosy experience of togetherness and cuddling up to the kindly God, but without any of the old disciplines crucial to traditional faith, Bethlehem without Calvary.
There is a word for the decadent disposition in our culture which falls for the fake: it is ‘sentimentality’. The sentimentalist is a person in denial, and what he avoids or denies is reality. He likes to think that good ends can be achieved withouth unpleasantness. He would rather not be reminded that pain, effort, personal responsibility, self-control and patience are inevitable. He is attracted by schemes which offer good ends without the need for any striving – learning, a just society, community and even pleasure. Most of all the sentimentalist is frightened by the idea that men have a natural capacity for evil. For to admit evil, and the will to evil, is to destroy his world which rests upon the supposition that utopia may be ushered in by the mere adoption of the right plan.

The idea of a fake society - Digby Anderson en Petter Mullen [fragment]
uit: Faking it : the sentimentalisation of modern society - Digby Anderson en Peter Mullen

Dan houdt men slechts de idealen over

2011-09-12T16:45:00.003+02:00

Sinds 1789 ontlenen de Frans een groot deel van hun zelfbewustzijn aan de gedachte dat hun land een bijzondere missie in de wereldgeschiedenis vervult. De Franse natie toonde de wereld hoe je je middels een revolutie van de kluisters van de tirannie kunt bevrijden en hoe je met politieke wilskracht een betere samenleving tot stand kunt brengen. Deze combinatie van revolutionaire ideologie en politiek volontarisme leidde tot die typische vorm van politiek die men – nadat de gedroomde mondialisering van het model was mislukt – l’exception française ging noemen, de Franse uitzondering. Staatscentralisme en een diep beleefd republicanisme gingen daarin hand in hand. Politiek was een gemeenschappelijk historisch project van vrije en gelijke burgers. Deze republikeinse, activistische grondtrek van de Franse postrevolutionaire politiek – waar Anglo-Amerikaanse politiek-theoretici, opgevoed met de zegeningen van minimal state en civil society, doorgaans zo bevreemd tegenaan kijken – verklaart veel van het enthousiasme dat de Franse intellectuelen opbrachten voor het communistische project van de Russische Revolutie. In hun ogen was ‘1917’ het vervolg op ‘1789’. De wereldhistorische missie die Frankrijk, la fille aînée de la Révolution, was begonnen, zou de Sovjet-Unie voltooien.
Tegen deze achtergrond begrijpt men ook beter waarom Solzjenitsyns Goelag Archipel in Frankrijk zoveel harder aankwam dan in andere westerse landen. Met de onloochenbare bezegeling van het failliet van het Russische revolutionaire project verloor namelijk de Franse politiek zelf iets van haar ziel. De Goelag eiste van de Franse intellectuelen twee dingen. Ten eerste moesten ze hun bijna instinctieve gelijkstelling van ‘revolutie’ en ‘bevrijding’ loslaten. Dat deed flink pijn – en de kleinzerigsten hoorden we kermen als ‘nieuwe filosofen’. En ten tweede diende de tegenstelling ‘democratisch’ versus ‘totalitair’ serieus te worden genomen – maar die twee conceptuele omwentelingen vergde voor de meesten te veel. Dat wil zeggen, vanzelfsprekend prefereerden allen de democratische boven de totalitaire staat, doch de in zwang zijnde kantiaanse redenaties bleken niet de geschikste om dat onderscheid te maken.
Dat maakt het Franse politiek-filosofische debat uit de periode 1975-1989 uiteindelijk zo teleurstellend. De totalitarismekritiek kwam – een uitzondering als de nog te bespreken Lefort daargelaten – als onderzoek naar de aard van politiek en democratie niet wezenlijk van de grond. Nadat eerst Kojève en zijn volgelingen politiek, strijd en geschiedenis jarenlang volledig hadden vereenzelvigd, werden de begrippen nu overhaast ontkoppeld. Maar als men politiek, die ondefinieerbare mengeling van ideaal en praktijk, ontdoet van strijd en geschiedenis – wat in feite wil zeggen: van de praktijk – , dan houdt men slechts de idealen over: de moraal en het recht. In plaats van politieke filosofie bedreef men nu ethiek.

Politicide : de moord op de politiek in de Franse filosofie - Luuk van Middelaar

The unconsidered life

2011-09-04T16:25:00.002+02:00

The big question at the heart of debates from Enlightenment values concern the place of reason in the good life. The Enlightenment view is, in sum, a reprise and application of Socrates’s famous dictum, that ‘the unconsidered life is not worth living’. One main opponent of the idea that reason is the key religion, which claims that revelation, whether in the form of mystical experience or scripture, conveys otherwise undiscoverable truths from outside ordinary human experience. Relativism is another opponent, arguing that different truths, views and ways of thinking, even those that contradict each other, are all equally valid.

In arguing by contrast that reason, despite its fallibilities, is the only legitimate standard for enquiry, Enlightenment thinkers well understood that reason itself has imperfections and limits, and demands responsibility and care therefore in its use; think of Voltaire’s satire on the excessive rationalist optimist of Dr Pangloss in Candide, and of the critiques of reason by those arch-Enlightenment figures, David Hume and Immanuel Kant.

Enlightenment [fragment]
Ideas that matter : a personal guide for the 21st century - A.C. Grayling

He’s all wrong for the wars of the future

2011-09-02T15:51:00.001+02:00

There is a picture in Time of the soldier of the future. This high-tech creature resembling an early Wells Martian is accoutred in the latest Pentagon fashions. He sports a helmet of high-impact-resistant Kevlar with a short-range radio phone in it; a polarized visor to protect against laser beams, equipped with toxic chemicals-and-gas detectors; night goggles with infrared lenses for seeing in the dark; ID tags that are really microchips imbedded in the molars that can be read by “scanners” for complete medical and personal history; a gun that fires darts more effective than bullets, which open in midair; shirt and trousers that change colors like a chameleon; and boots with inflatable aircushions in the soles, real fighting Reeboks.
That’s as complete and as expensive a soldier as you’re likely to get. The only problem is, he’s all wrong for the wars of the future, or even the wars of the present. Both the war on drugs and the war on art require a different kind of fighting man. The war-on-drugs soldier, for instance, would be wearing a disco ball on his head, equipped with biofeedback helmet sobriety control, a microchip imbedded in the tongue for protection against gruel-lacing, clothes that flash colors, and a weapon that laughs like a ventriloquist hyena while firing lit cigarettes and bourbon sprays. The war-on-art soldier is a different creature yet. He would be clothed entirely in swirling tobacco leaves, while wearing a Jesse Helms face mask with monoblinders, padded sensor gloves equipped with sex-organ hollows for palpating canvas and marble, ID tags imbedded in the brain for detection of unapproved ideological contents, shoes trained to smell flag desecration, and an old-fashioned grenade launcher to take care immediately of unauthorized art. It is highly advisable for war-on-art soldier to patrol bohemia together with the war-on-drugs soldiers, since the enemy is often none and the same. These soldiers should be better educated than today’s fighting men, because, in addition to combat duty, they will be called upon to raid drug- and sex-influenced art from the past, such as Keats and Coleridge poetry and Michelangelo statues and church ceilings. When raiding the past, they will use National-Endowment-for-the-Arts-Jesse-Helms-issue-memory-blanket shooters.
So forget the Russians, Pentagon, and get with the program!

The soldier of the future
uit: Zombification : stories from National Public Radio - Andrei Codrescu

Als eertijds Adam

2011-08-13T15:34:00.002+02:00

‘Mevrouw! Hier zit ik dan, onverlaat, in uw paradijs, als eertijds Adam toen hij van de appel had geproefd. Het onheil is geschied en ik kan de schuld niet eens afschuiven op een goede Eva, want die geniet juist op dit ogenblik in de herberg, omdarteld door de gratiën en amoretten van een hemelbed, die slaap der onschuldigen. U hebt maar te gebieden en ik leg persoonlijk Uwe Genade rekenschap af over mijn euveldaad die mijzelf onverklaarbaar is.
Met oprechte schaamte

Hoogachtend
uw zeer onderdanige dienaar
W.A. Mozart
op doorreis naar Praag.’

vertaald door Wilfred Oranje

uit: Mozart op reis naar Praag - Eduard Mörike

Als narcissen die waren gegroeid uit een stinkende, armzalige bol

2011-08-12T15:22:00.003+02:00

De barok drong in Praag door in de eerste helft van de zeventiende eeuw, tijdens de Dertigjarige Oorlog. Deze stroming verschijnt tegelijk met noodlottige gebeurtenissen voor de Tsjechische landen, te weten de overwinning van Ferdinand II in de slag op de Witte Berg (1620) en de vrede van Westfalen (1648). En tegelijk met de tijd waarin de contrareformatie na het breken van de ‘schandelijke rebellie’ (‘ohavná rebelie’) vrij spel had om het ketterse gewas met wortel en al uit te rukken, om een eind te maken aan de listen van de Antikrist, aan satansrituelen.

De Habsburgers oefenden onbeperkte macht uit, ze dwongen de antikatholieke edelen en de intellectuelen naar het buitenland te vluchten en confisqueerden hun bezittingen om ze te verdelen onder een handjevol generaals en getrouwen, die plotseling rijk werden omdat ze de kant van de overwinnaar hadden gekozen. Terwijl de Tsjechische cultuur als raaigras werd uitgeroeid, vraten bluffende, roofzuchtige speculanten, die goede, vruchtbare landerijen in een leen kregen, zich vet als Turken. Het landvolk, dat in diepe armoede verkeerde en tot wanhoop was gebracht door de plunderende en brandschattende doortrekkende legers, moest twee keer zo hard werken voor de pracht en praal van de nieuwe heren. De robota, de herendienst, werd zwaarder. Het Tsjechische volk werd uitgezogen door de belastingen vanwege de onophoudelijke oorlogen. Rijkelijk stroomden de tranen uit de ogen van de overwonnenen. En tegelijk vielen als een onheilspellende asregen zwermen Spaanse karmelieten, jezuïeten, servieten, barnabieten, kruisheren, broeders van barmhartigheid en benedictijnen het onderdrukte land binnen.
Aanvankelijk drong de barok dus als iets van buitenaf binnen in het leven van het Tsjechische volk, als een kalmeer- en propagandatechniek, een agressief symbool van de contrareformatie, een prikkel tot onderwerping aan de Habsburgers, iets waarmee de zegevierende Kerk de rebellerende onderwerpen natie ostentatief bespotte. En het volk bezag aanvankelijk de barokke werken met wrok, als narcissen die waren gegroeid uit een stinkende, armzalige bol.
Treurig bestaan van de overwonnenen: wie niet naar de mis ging, werd verdacht van ketterij, de wijwaterbekkens reikten tot aan de hemel en de ziel werd vermorzeld onder kerkdiensten, preken en absoluties. De godshuizen veranderden van aanblik. De kerk van de Heilige Drieëenheid in Malá Strana, die aan de Duitse lutheranen toebehoorde, werd in 1624 toegewezen aan de uit Spanje afkomstige ongeschoeide karmelieten, die haar (in 1636-1644) consacreerden, in een barok gewaad staken en haar naam veranderden in Kerk van de Maagd Maria Victrix, Maria van de Overwinning, die de Habsburgers in de slag op de Witte Berg had beschermd. Iets van de strenge, kwezelachtige Spaanse mentaliteit dringt hier binnen in het karakter van Praag en wordt niet alleen gesymboliseerd door het Jezuskind van Praag, het Jezulátko, dat in die kerk onderdak vond, maar ook door don Baltazar de Marradas, veldmaarschalk van de keizer en de garnizoenscommandant, die zorgde voor de financiering van de verbouwing.
Geldingsdrang en demonstratieve dikdoenerij leidden bij de usurpatoren, die zich de eigendommen hadden toegeëigend van hen die gevlucht en hen die opgehangen waren, tot een buitengewone bouwdrift. De legeraanvoerders die de keizer en de kloosterorden trouw waren gebleven, lieten met bruut geweld hele wijken slopen en voor zichzelf enorme, verpletterende gebouwen neerzetten, walvissen van gebouwen, pompeuze monumenten van zucht naar roem.

vertaald door Anton Haakman

uit: Magisch Praag - Angelo Maria Ripellino

Als wij nu een gigantische samenvatting van onze kennis voorbereiden

2011-04-04T19:05:00.004+02:00

VRAAG: (onzeker) Dr. Seldon, we zijn hier niet om te luisteren naar…
ANTWOORD: (flink) Het Imperium met alle goede dingen dat het omvat zal verdwijnen. De in de loop van eeuwen verzamelde kennis zal in verval raken, tezamen met de orde die erdoor tot stand is gebracht. Het aantal interstellaire oorlogen zal eindeloos zijn. De interstellaire handel zal verdwijnen; de bevolking zal afnemen; andere planeten zullen het contact met het voornaamste centrum van de Galaxis verliezen. En zo zal het blijven.
VRAAG: (een benauwde stem oprijzend uit een groot stilzwijgen) Altijd?
ANTWOORD: De psychohistorie die de ondergang voorspelt, is bovendien in staat verklaringen af te leggen omtrent de duistere middeleeuwen die daarop zullen volgen. Die donkere eeuwen zullen niet twaalf-, maar dertigduizend jaar duren; er zal een tweede Imperium ontstaan, maar daartussen liggen duizend generaties die zullen lijden. Daar moeten we iets aan doen.
VRAAG: U spreekt uzelf tegen. U hebt gezegd dat u de vernietiging van Trantor niet zult kunnen voorkomen.
ANTWOORD: Ik herhaal dat we de ondergang niet kunnen verhinderen, maar het is nog niet te laat om de tussenperiode die erop zal volgen te verkorten. Het is mogelijk, mijne heren, om de duur van de anarchie te bekorten tot een periode van tienduizend jaar door mijn groep toestemming te verlenen handelend op te treden. Wij bevinden ons in een uiterst delicate fase van onze geschiedenis. De enorme, voortsnellende massa gebeurtenissen, hoeft maar weinig van richting te veranderen. Heel weinig maar. Veel kunnen we niet doen, maar misschien is het mogelijk de mensheid te verlossen van negenentwintigduizend jaar misère.
VRAAG: En hoe stelt u zich dat voor?
ANTWOORD: Door de kennis waarover de mensheid beschikt voor de ondergang te behoeden. Die totale kennis gaat ver boven het vermogen van elk afzonderlijk individu; van duizend individuen. Met de ineenstorting van onze beschaving zal ook de wetenschap in miljoenen stukken uiteenvallen. Wat afzonderlijke individuen aan kennis bezitten, zal niet meer dan enkele facetten ervan omvatten en hen hulpeloos maken, maar ook dat weinige zal in de loop van een aantal generaties verloren gaan. Maar, als wij nu een gigantische samenvatting van onze kennis voorbereiden, kan deze nooit verloren gaan. Komende generaties zullen erop kunnen bouwen en niet gedwongen worden alles opnieuw te ontdekken. Tienduizend jaar zullen het werk van dertigduizend jaar overnemen.
VRAAG: En dit alles…
ANTWOORD: Daar komt in feite mijn project op neer. Dertigduizend mannen met hun vrouwen en kinderen wijden zich aan het samenstellen van een Encyclopedia Galactica. Dit werk zal tijdens hun leven niet voltooid kunnen worden. Ik zelf zal nauwelijks het begin ervan beleven, maar tegen de tijd dat Trantor ten onder zal gaan, zal iedere belangrijke bibliotheek van de Galaxis een kopie ervan bezitten.

De psychohistorici [fragment]
uit: De Foundation : deel 1 van de Foundation-trilogie - Isaac Asimov

Van watermens naar landmens

2011-04-03T19:38:00.003+02:00

Er zijn ten minste vier raadselachtige zaken rond onze bouw en manier van doen, namelijk: waarom lopen we op twee benen, waarom zijn we onze vacht kwijtgeraakt (gesteld dat onze voor-voorouders die wél hadden), waarom hebben we zulke grote hersenen en waarom gebruiken we taal?
Zoals elke scholier weet, zouden onze voorlopers net als apen hoofdzakelijk in bomen hebben geleefd. Vervolgens zouden zij het bos hebben verlaten en de savannen zijn ingetrokken. In de jaren twintig begon het idee veld te winnen dat het eerste exemplaar van de moderne mens in Afrika opdook. Daarmee ontstond de savanne-theorie, die de vier genoemde punten probeert te verklaren.
Er is echter ook een andere opvatting. In Ethiopië zijn in een gebied dat nu heel droog is, geologische afzettingen gevonden die erop wijzen dat daar ooit rivieren en meren zijn geweest. Dat is niet verbijsterend, maar in diezelfde regio zijn fossielen gevonden van krokodillen, vissen en andere dieren die in het water leven, alsmede fossielen van mensachtigen, zoals het skelet dat Lucy wordt genoemd. De desbetreffende theorie wordt de AAT genoemd, de aquatic ape theory. Algemeen leesbare boeken daarover zijn geschreven door Elaine Morgan en Marc Verhaeghen.
Het idee van de watermens stamt overigens al uit de jaren dertig en is afkomstig van de zeebioloog sir Alister Hardy. Zijn belangrijkste argumenten waren de volgende:
In het water levende zoogdieren (denk bijvoorbeeld aan otters en zeehonden) isoleren hun lichaam door middel van onderhuids vet; de moderne mens bezit dat vet in ruime mate. Verder vereist zwemmen een zekere stroomlijning van het lichaam, en ten slotte heeft een warmbloedig, duikend dier een bijzondere constructie van de slokdarm en de luchtpijp.
Niet door Hardy genoemde punten zijn de volgende. Als de ontwikkeling tot en van de mensachtigen zich op het vasteland heeft afgespeeld, rijst de vraag hoe deze schepsels op de savannen wisten te ontsnappen aan onnoemelijke aantallen roofdieren, zoals leeuwen en cheeta’s. Een andere vraag luidt hoe zij zich ’s nachts hebben verborgen voor de hyena’s, en een laatste probleem is dat de populatie gescheiden moest blijven van de (vroege) apen die zich naderhand ontwikkelden tot chimpansees en gorilla’s.
Waar het in de zogenoemde watermenstheorie of –hypothese om draait, is dat wij een groot aantal kenmerken hebben die aan een natte periode in onze evolutionaire geschiedenis doen denken. Volgens verdedigers van deze opvatting functioneert ons lichaam op een merkwaardige en zelfs verkeerd genoemde manier. Sommigen van hen schatten zelfs dat niet minder dan twintig percent van de hedendaagse kwalen te maken heeft met de overgang van watermens naar landmens.

Uit de savannen of uit het water? [fragment]
uit: Prutswerk! : 40 klachten aan de schepper - Piet Vroon

Our unchecked intuitive reasoning style

2011-04-02T17:47:00.004+02:00

Imagine a table with four cards on it, ‘A’, ‘B’, ‘2’ and ‘3’. Each card has a letter on one side, and a number on the other. Your task is to determine whether all cards with a vowel on one side have an even number on the other. Which two cards would you turn over? Everybody chooses the ‘A’ card, obviously, but like many people – unless you really forced yourself to think hard about it – you would probably choose to turn over the ‘2’ card as well. That’s because these are the cards which would produce information consistent with the hypothesis you are supposed to be testing. But in fact, the cards you need to flip are the ‘A’ and the ‘3’, because finding a vowel on the back of the ‘2’ would tell you nothing about ‘all cards’, it would just confirm ‘some cards’, whereas finding a vowel on the back of '3' would comprehensively disprove your hypothesis. This modest brainteaser demonstrates our tendency, in our unchecked intuitive reasoning style, to seek out information that confirms a hypothesis: and it demonstrates the phenomenon in a value-neutral situation.

Why clever people believe stupid things [fragment]
uit: Bad science - Ben Goldacre

We weten veel meer over personages dan over echte mensen

2011-03-30T23:52:00.000+02:00

Wat erecties betreft ben ik op research aangewezen. Ik stel vragen, ik kijk, ik observeer. En ik lees romans. Ik weet dat die over personages gaan, maar soms bezwijk ik voor de verleiding er echte mensen in te zien. Of kopieën van echte mensen, voorstellingen. Wat schrijvers ook over hun personages beweren, ze hebben wel degelijk iets met ‘echte’ mensen gemeen. Misschien zijn ze zelfs echter dan echte mensen. Neem nu Kerouacs Mexicaanse meisje. Op papier bestaat ze nog altijd, terwijl haar niet-papieren wederhelft in de nevelen van de tijd is opgelost. We weten veel meer over personages dan over echte mensen. Die schermen veelal hun privé-leven angstvallig af. Die laten zelden of nooit nieuwsgierige researchers in hun slaapkamer binnen. Of in hun hoofd. En gelijk hebben ze natuuriljk.
Kerouac noemt zijn penis geen mes, maar de passage vestigt de aandacht op de averij die het lichaam van het meisje ten gevolge van een eerdere vrijpartij heeft opgelopen. Het was opensnijden of openscheuren. Hoe vaker ik de scène lees, hoe meer ze me verbijstert. Hoe kun je als man zo blind zijn? Maar hij is niet blind, want hij ziet het en benoemt het. En vervolgens negeert hij de betekenis ervan.

uit: De man, zijn penis en het mes - Kristien Hemmerechts

Geen stille martelaar

2011-03-29T23:43:00.000+02:00

Op 4 augustus 1932 begon Christopher weer aan een bezoek aan Engeland, dat gedenkwaardig zou worden door een paar oude en door een paar nieuwe vrienden. De eerste dagen bracht hij hoofdzakelijk met Jean Ross door – die nu voorgoed uit Duitsland was weggegaan – of met Hector Wintle, zijn vriend sinds hun schooltijd in Repton en, korte tijd zijn medestudent in de medicijnen. (Hector heet in All The Conspirators Philip Lindsay en in Lions and Shadows Philip Linsley; de kleine verandering werd aangebracht, omdat een advocaat vreesde dat de romanschrijver Philip Lindsay zich aan het gebruik van de oorspronkelijke achternaam zou kunnen stoten en een aanklacht indienen. Voor zover ik weet heeft de heer Lindsay Christopher nooit gelezen en kon het hem niets schelen wat hij schreef.)
Christopher was eraan gewend geraakt Hector te beschouwen als een vriend die het niet zo goed getroffen had. Jarenlang had hij boven studieboeken moeten zitten blokken, zich door examens moeten heenslaan en in het St. Thomas ziekenhuis moeten zwoegen in de neerdrukkende omgeving van kreunende, vieze patiënten. Sinds een reumatische koortsaanval op jonge leeftijd had hij een zwak hart en hem was te verstaan gegeven dat de pijnlijke streken die hij in zijn vingers voelde, symptomen van voortschrijdende gewrichtsreumatiek waren, waardoor hij waarschijnlijk invalide zou worden. Hector was geen stille martelaar. Hij klaagde onophoudelijk en bijzonder vermakelijk over zijn slechte gezondheid, zijn geldgebrek en zijn afkeer van de medicijnenstudie. Hij was een van die zeldzame figuren die je van harte van zijn misère kon laten genieten ook al leefde je tegelijk met hem mee. Christopher kon urenlang naar hem luisteren en voelde zich dan altijd een stuk beter; door Hectors toestand was hij dankbaar voor de toelage van oom Henry en voor zijn eigen zorgeloze leventje. En Hectors doorzettingsvermogen was inspirerend. Hij besteedde al zijn vrije tijd aan het regelmatig schrijven van romans of het versieren van meisjes. De romans waren tot dusver altijd afgewezen; Hector zelf praktisch nooit. De romans waren goed geschreven maar een beetje ontoegankelijk; Hector was toegankelijk, charmant en met zijn vriendelijk, mollig uiterlijk, zeer aantrekkelijk.

vertaald door J.F. Niessen-Hossele

uit: Christopher en zijn vrienden : 1929-1939 - Christopher Isherwood

The sphinx’s posterior sphincter

2011-03-28T23:19:00.001+02:00

The sexual life of the camel
Is stranger than anyone thinks:
At the height of the mating season
He tries to bugger the sphinx.
But the sphinx’s posterior sphincter
Is all clogged by the sands of the Nile,
Which accounts for the hump on the camel
And the sphinx’s inscrutable smile.

The sexual life of the camel
uit: Bawdy barrack-room ballads - Hugh de Witt (samenst.)

Nearly reasonable, but not quite

2011-03-27T23:58:00.000+02:00

The real trouble with this world of ours is not that it is an unreasonable world, nor even that it is a reasonable one. The commonest kind of trouble is that it is nearly reasonable, but not quite. Life is not an illogicality; yet it is a trap for logicians. It looks just a little more mathematical and regular than it is; its exactitude is obvious, but its inexactitude is hidden; its wildness lies in wait. I give one coarse instance of what I mean. Suppose some mathematical creature from the moon were to reckon up the human body; he would at once see that the essential thing about it was that it was duplicate. A man is two men, he on the right exactly resembling him on the left. Having noted that there was an arm on the right and one on the left, a leg on the right and one on the left, he might go further and still find on each side the same number of fingers, the same number of toes, twin eyes, twin ears, twin nostrils, and even twin lobes of the brain. At last he would take it as a law; and then, where he found a heart on one side, would deduce that there was another heart on the other. And just then, where he most felt he was right, he would be wrong.

The paradoxes of christianity [fragment]
uit: Orthodoxy - G.K. Chesterton